Σάββατο 21 Νοεμβρίου 2026

Martin Heidegger: Ένας ιδεολογικός εχθρός: ο αμερικανικός καπιταλισμός

Ένα ενδιαφέρον κεφάλαιο από το εξαιρετικό βιβλίο του Ιταλού συγγραφέα και ερευνητή Matteo Simoneti. Tο βιβλίο του έχει τίτλο “Τα μαύρα Τετράδια του Martin Heidegger”. Μια βαθιά ανάλυση πάνω στο τεράστιο έργο του μεγαλύτερου φιλοσόφου του 20ου αιώνα, που το πολιτικά ορθό σύστημα χτυπά ανελέητα εδώ κι δεκαετίες. Αλλά μάταια, διότι εδώ μιλάμε για κάτι τεράστιο. Ο Γερμανός φιλόσοφος, στο πολύτομο του έργο που έγραψε μετά το 1940, με τίτλο ‘Τα μαύρα Τετράδια”, αναφέρεται σε πολλά, σε όλα, με επίκεντρο το μεγαλύτερο φιλοσοφικό έργο του περασμένου αιώνα, το “Είναι στον χρόνο”. Το κεφάλαιο που σαν παραθέτω, του Simoneti, αφορά την σχέση της σκέψης του Heidegger, με αυτή του μεγάλου οικονομολόγου και εχθρού του καπιταλισμού και Μαρξισμού, του Werner Sombart. Πάμε λοιπόν αν δούμε την όμορφη αυτή ανάλυση:

Ο πυρήνας του φιλοσοφικού και πολιτικού στοχασμού του Heidegger στα “Μαύρα Τετράδια”, που στην πραγματικότητα συνδέεται με θέματα που ήδη αναδύονται στο “Είναι και Χρόνος” αλλά και αλλού, είναι η απόλυτη αντίθεσή του στο αγγλοσαξονικό, νεοφιλελεύθερο πολιτιστικό και οικονομικό μοντέλο. Ενώ αυτή η πτυχή φαίνεται να ενώνει όλους τους Γερμανούς στοχαστές από τον ιδεαλισμό και μετά, από τον Fichte και τον Hegel, μέχρι τη Σχολή της Φρανκφούρτης, πρέπει να ειπωθεί ότι η θέση που υιοθέτησε ο Heidegger, ακριβώς επειδή βασίζεται σε μια κριτική του καπιταλισμού που δεν είναι σαφώς μαρξιστική, συνδέεται αποκλειστικά με εκείνη της σχολής της σκέψης που ορίζεται από το φαινομενικά οξύμωρο σχήμα «Συντηρητική Επανάσταση». Μεταξύ των κύριων εκφραστών της είναι οι Sombart, Moeller Van Der Bruck, Spengler, Niekisch και Schmitt. Όλοι αυτοί οι συγγραφείς, παρά τις εμφανείς ιδιαιτερότητές τους, αναφέρονται σε μια αντίληψη της πολιτικής με τύπο οργανικό, κοινοτικό , ευνοώντας μια ιστορική και πνευματική κατανόηση της πολιτικής κοινωνίας, επομένως συμβατική, τυπικά αγγλοσαξονική.

Οι Heidegger και Sombart, για παράδειγμα, μοιράζονται την ίδια έντονη κριτική για τα μοντέλα που προέκυψαν από τον εμπειρισμό και στη συνέχεια υλοποιήθηκαν ιστορικά στις επαναστάσεις του Διαφωτισμού του δέκατου όγδοου αιώνα. Για να κατανοήσουμε καλύτερα τα θέματα στα οποία αναφερόμαστε, είναι απαραίτητο να παραθέσουμε ένα απόσπασμα από τον πρόλογο της πρώτης γαλλικής έκδοσης του “Γερμανικού Σοσιαλισμού” του Werner Sombart, το 1934: «Η σημερινή ανθρωπότητα φαίνεται να εγκαταλείπει σταδιακά όλες τις κοσμοπολίτικες θεωρίες και ιδιαίτερα τα δύο μεγάλα δόγματα που είχε οικοδομήσει ο περασμένος αιώνας: τον φιλελευθερισμό και τον σοσιαλισμό. Το πρώτο χλευάζεται ως μια ανέφικτη ουτοπία, το δεύτερο είναι κατάλληλο για το εθνικό πλαίσιο.»

Αν ο αναγνώστης έχει ήδη αφελώς σκεφτεί έναν «Τρίτο Δρόμο» ή ακόμα και τον Εθνικοσοσιαλισμό, θα πρέπει να σημειωθεί ότι η ιδέα του εθνικοσοσιαλισμού υπήρχε στο γερμανικό πολιτιστικό τοπίο για τουλάχιστον έναν αιώνα πριν. Απλώς σκεφτείτε το “Κλειστό Εμπορικό Κράτος” του Fichte, που εκδόθηκε το 1800, ένα κείμενο που αν το χαρακτηρίσουμε προφητικό, θα είναι απλά μια υποτίμηση. Στον Sombart, η κριτική του καπιταλισμού και της δυναμικής του, παρά τη γνώση του για τα επιχειρήματα του Μarx, παρουσιάζει κάποιες πτυχές που επικαλύπτονται με εκείνες που εντοπίζονται στα “Μαύρα Τετράδια”. Από το πιο επιβλητικό του έργο, τον “Σύγχρονο Καπιταλισμό” (1902-1916-1927), μέχρι ίσως το πιο γνωστό του, το “Έμποροι και Ήρωες” (1915), ο στοχασμός του Sombart επικεντρώνεται στις πολιτισμικές πτυχές που αποτελούν τη βάση της εσωτερικής και εξωτερικής δυναμικής του καπιταλισμού.

Παρόλο που είχε συναντήσει σημαντικούς εκφραστές του σοσιαλισμού, όπως ο Turati και ο Labriola και είχε κατανοήσει σε βάθος τη σκέψη του Μarx ( σε τέτοιο βαθμό, που ο Bela Kun αποφάσισε να κάψει, μαζί με εκείνες του Μarx και του Lenin, το βιβλίο για τον Μarx που είχε γράψει ο Sombart ), κατάλαβε ότι η μαρξιστική ανάγνωση παρουσίαζε ανυπέρβλητα προβλήματα, όπως τον υποτιμημένο ρόλο της γεωργίας και των αγροτών. «Μπορούμε να κάνουμε διάκριση μεταξύ εμπορικών και ηρωικών λαών και σε αυτόν τον μεγάλο πόλεμο, μια εμπορική και μια ηρωική κοσμοθεωρία ανταγωνίζονται για την κυριαρχία. Οι ερμηνευτές της, οι λαοί που ενσαρκώνουν την αντίθεση, είναι οι Άγγλοι και οι Γερμανοί. Και μόνο αν η παγκόσμια σύγκρουση που ξεκίνησε το 1914 κατανοηθεί ως ένας αγγλο-γερμανικός πόλεμος, αποκτά τη βαθιά της σημασία για την παγκόσμια ιστορία».

Έτσι ο Sombart εκφράζει μια άποψη για τον αγγλοσαξονικό πολιτισμό ως στυλ, ως προσέγγιση στη ζωή, τονίζοντας με έμφαση: «Ο Έμπορος και ο Ήρωας βρίσκονται σε μια σύγκρουση μεταξύ τους, είναι οι εμπορικές και οι ηρωικές κοσμοθεωρίες και οι αντίστοιχοι πολιτισμοί τους. Δεν πρόκειται καθόλου για τη φυσική αναγκαιότητα ορισμένων επαγγελμάτων, αλλά μάλλον για μια εμπορική και μια ηρωική στάση και είναι προφανώς πιθανό ότι κάποιος που έχει προοριστεί να εμπορεύεται πιπέρι και σταφίδες, να έχει μια ηρωική αντίληψη, ενώ εμείς βιώνουμε καθημερινά το γεγονός ότι ένας υπουργός του στρατού είναι έμπορος, επειδή έχει την ψυχή ενός καταστηματάρχη και όχι ενός πολεμιστή». Πώς μπορούμε να μην σκεφτούμε εδώ την πανάρχαια αντιπαράθεση, αφενός μεταξύ μιας ωφελιμιστικής ηθικής όπως ο εμπειρισμός και αφετέρου αυτής που κυμαίνεται από τον καντιανό ηθικό φορμαλισμό έως το εγελιανό ηθικό κράτος; Αυτός ο «ήρωας» σίγουρα δεν είναι ο ασηπτικός κάτοικος του χρηματιστηρίου, όπως τον επαινεί ο Voltaire, ή ο επιχειρηματίας που ενσαρκώνει το «αόρατο χέρι» του Smith, αλλά αντίθετα είναι το υπεράνθρωπο πνεύμα του Nietzsche με την αισθητική του επανίδρυση των ηθικών κριτηρίων, τα Zaubernmachen, ( δημιουργήματα μαγείας) που έχουν μέσα τους οι Goethe, Schiller, Schelling.

Werner Sombart

Ο γερμανικός σοσιαλισμός καταφέρνει μάλιστα, κατά καιρούς, όχι μόνο να κυριαρχεί σε ολόκληρη την πολιτική σκηνή, σε όλα τα μέτωπα, αλλά και να ενώνει κάτω από τον εαυτό του τις διάφορες ψυχές: τη σοσιαλδημοκρατία, τον μαρξιστικό σοσιαλισμό, τον πρωσικό σοσιαλισμό, τον εθνικοσοσιαλισμό και άλλους και που βλέπουν δεκάδες αξιόλογους πολιτικούς στοχαστές, να παρατάσσονται στις τάξεις τους. Όμως αυτές οι μορφές του σοσιαλισμού, γίνονται «γερμανικές» ακόμη και όταν μετά τον πολεμικό παρεμβατισμό που τις κινητοποίησε, αποκηρύσσουν τον κοσμοπολίτικο διεθνισμό και την αγγλική φάση της μαρξιστικής σκέψης. Τα λόγια του θεωρητικού της Συντηρητικής Επανάστασης, Moeller Van Der Bruck αποτελούν το παράδειγμα αυτής της κοινής θέσης, η οποία είναι αυτή που μας ενδιαφέρει εδώ: «Κάθε λαός έχει τον δικό του σοσιαλισμό. Η σημερινή γερμανική νεολαία αναγνωρίζει τον φιλελεύθερο ως τον άσπονδο εχθρό της. Ιδέες από την παλαιότερη παράδοση, σε συνδυασμό με την πιο πρόσφατη κατανόηση του στόχου που πρέπει να επιτευχθεί: αυτός είναι ο γερμανικός σοσιαλισμός». Το γεγονός είναι ότι σχεδόν όλοι οι συγγραφείς δείχνουν ότι έχουν κατανοήσει το «αστικό-οικονομικό» πνεύμα του μαρξισμού.

Αυτός ο εχθρός, ο φιλελεύθερος αγγλοσάξονας, παίρνει ήδη την όψη της παγκοσμιοποίησης σε τέτοιο βαθμό, που ο Werner Sombart φτάνει στο σημείο να γράψει:«Οποιοσδήποτε δεν θέλει να επιδιώξει την ψευδαίσθηση μιας παγκόσμιας δημοκρατίας, δεν θα έχει άλλη επιλογή από το να φανταστεί την κοινωνική εξέλιξη μέσα στο εθνικό πλαίσιο». Η επιρροή αυτών των θέσεων του Heidegger, στην προσέγγιση που βλέπει στην πολιτική είναι τόσο εμφανής, που οι έννοιες της ερήμου και του δάσους, τις οποίες χρησιμοποιεί με την ευρύτερη έννοια όταν μιλάει για τη σύγχρονη οικονομική οργάνωση της κοινωνίας, είναι οι ίδιες και οι νοημένες με τον ίδιο τρόπο, που σκιαγραφεί ο Sombart στο έργο του “Οι Εβραίοι και η Οικονομική Ζωή” του 1911. Ένα έργο στο οποίο υπογραμμίζει επίσης, πώς ο οικονομισμός είναι ο αληθινός εχθρός, ικανός για κάθε ξερίζωμα, ένα θέμα που είναι επίσης τυπικά χαϊντεγκεριανό.

Ο Sombart επιδιώκει μια «επαναριζοποίηση», όπως κατά κάποιο τρόπο συμβαίνει και στη σκέψη και τη βιογραφία του Heidegger, επειδή ο αγροτικός κόσμος «θα αποτελεί πάντα ένα είδος όασης στην οικονομική ζωή, ικανή να προσφέρει ευνοϊκές συνθήκες για την άνθηση της ψυχής». Επιπλέον, από το 1912 ο Sombart ασκεί κριτική στη σύγχρονη αντίληψη της τεχνολογίας, με μια έννοια πολύ κοντά σε αυτήν που ο Heidegger θα δώσει σε αυτήν την έννοια αργότερα. Αυτού του είδους η κριτική στο φιλελεύθερο σύστημα, δηλαδή στον τυπικά γερμανικό σοσιαλισμό που έχουμε σκιαγραφήσει, καθώς και στον μπολσεβικισμό, πηγάζει από την επίγνωση ότι πολύ γρήγορα, λαμβάνοντας υπόψη τους ιστορικούς χρόνους, το κεφάλαιο και η τεχνολογία έχουν αποσυναρμολογήσει, στερώντας της από το έδαφος και τις πολιτιστικές της ρίζες, την αγροτική τάξη της οποίας η ταυτότητα είχε σχεδόν παγώσει στο χρόνο. Ο Sombart μας λέει πώς στον τομέα της σκέψης, ο αγγλοσαξονικός κόσμος έχει ταυτίσει, παραδόξως, στα μάτια ενός Γερμανού, τη φιλοσοφία με την οικονομία.

Τα παραδείγματα που αυτός αναφέρει με αυτή την έννοια, δηλαδή τον Smith, τον Bentham και τον Mill, μαρτυρούν πώς υπάρχει στους Άγγλους μια «κλίση προς τα οικονομικά προβλήματα, που είναι χαρακτηριστική σχεδόν όλων των πιο διάσημων Άγγλων φιλοσόφων, η οποία δεν είναι τυχαία, [όπως] φαίνεται από τον κοινό προσανατολισμό των ουσιωδών χαρακτηριστικών της σκέψης τους». Και εδώ επιστρέφουμε στον ωφελιμισμό και τον μερκαντιλισμό, στην εστίαση σε πρακτικά προβλήματα, νοούμενα ως μια σκέψη για το τι είναι σημαντικό για την επίλυση των υλικών προβλημάτων, που σχετίζονται με το χρήμα. Η ψυχολογία του αγγλόφωνου, για τον Sombart, επικεντρώνεται στην ιδέα της άνεσης, δηλαδή στην υπεροχή της ύπαρξης έναντι της ουσίας. Το απόθεμα αγαθών και η διαθεσιμότητα υλικών πόρων, θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικά από τους Άγγλους, ενώ από τους Γερμανούς είναι περιφρονητέα.

Συνεχίζοντας με όσα αναφέρθηκαν παραπάνω, θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο Sombart υπογραμμίζει πώς στους τομείς του πληθυσμού που είναι πιο εχθρικά προς την εμπορευματοποίηση, οι αγρότες έχουν πρακτικά εξαφανιστεί, έτσι ώστε στην Αγγλία να υπάρχουν πλέον μόνο επαγγέλματα που με λίγο πολύ άμεσο τρόπο, σχετίζονται με τις εμπορικές δραστηριότητες. Είναι πολύ ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε πώς τόσο ο φιλελευθερισμός όσο και ο μαρξισμός, συγκλίνουν σε αυτόν τον μοναδικό ταξικό εχθρό: τον αγροτικό πληθυσμό. Από την εποχή των περιφράξεων μέχρι την εξόντωση των κουλάκων (εύποροι αγρότες στην ύστερη Ρωσική Αυτοκρατορία και την πρώιμη Σοβιετική Ένωση) , αυτή η ασυμβίβαστη αντίφαση είναι εμφανής. Ίσως αυτή να είναι η πιο ξεκάθαρη απόδειξη του πώς ο Μαρξισμός και ο φιλελευθερισμός, είναι ακριβώς οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, αυτού του νομίσματος που είναι ο υλισμός, στον οποίο ο άνθρωπος, (παρά τις μασονικές εμπνευσμένες οφθαλμαπάτες της αστικής τάξης από τη μία πλευρά, και πάθη του Feuerbach και του Bakunin από την άλλη) δεν βρίσκει επαρκή χώρο και είναι άλλοτε αναγόμενος σε εμπορικό εργάτη , άλλοτε σε «αυτοεπιχειρηματία».

Τώρα, ο Martin Heidegger αποσυρμένος στην καλύβα του, μακριά από τις σειρήνες της φήμης και της κοσμικότητας, προφανώς έχει την ίδια γνώμη για τον «Αγγλισμό» με τον Sombart :«Οι διάφοροι [Άγγλοι] δάσκαλοι της ηθικής έχουν προφανώς μιλήσει σύμφωνα με τις διαφορετικές τους κλίσεις, αλλά είναι παρόλα αυτά δυνατό να εντοπίσουμε μια μέση άποψη: ευτυχία και ευχαρίστηση στην αξιοπρέπεια. Μηλόπιτα και τήρηση της ημέρας του Σαββάτου σε αγιασμό, γαλήνια φύση και ποδόσφαιρο, κερδίζοντας χρήματα και έχοντας ελεύθερο χρόνο για χόμπι».Οι «αρετές» που πρέπει να εφαρμόζονται, είναι εκείνες που επιτρέπουν την ειρηνική συνύπαρξη μεταξύ των επιχειρηματιών. Τις ονομάζω αρνητικές αρετές. Σκεφτείτε πότε ο Herbert Spencer εξύμνησε ως «αληθινά ανθρώπινα συναισθήματα: τον σεβασμό για τα δικαιώματα ιδιοκτησίας των άλλων, την σχολαστική ειλικρίνεια, την συζυγική πίστη, την προσοχή στην ατομικότητα των άλλων, το αίσθημα ανεξαρτησίας. Η δικαιοσύνη σύμφωνα με τον Spencer (ο οποίος αντιπροσωπεύει το χαμηλό επίπεδο της αγγλικής σκέψης), έγκειται στο γεγονός ότι «ο καθένας είναι ελεύθερος να κάνει ότι θέλει, αρκεί αυτό να μην βλάπτει την ελευθερία των άλλων».

Ακόμα και αν αγνοήσουμε όσα εκφράζει ο Sombart σε αυτό το δοκίμιο, το οποίο είναι αρκετά επηρεασμένο από το κλίμα της πολεμικής προπαγάνδας, αναδύεται μια σαφής πολιτισμική αντίθεση σε όλη της τη δύναμη, την οποία ο συγγραφέας στη συνέχεια προφανώς υποστηρίζει με μια εστίαση και περιεχόμενο, την οποία δεν μπορούμε να περιγράψουμε εκτενώς εδώ, ανάμεσα σε δύο αντίθετες κοσμοθεωρίες, μια θέση που θα βρούμε και στα “Μαύρα Τετράδια”. Ακόμη και το «εβραϊκό ζήτημα», που συνδέεται με τον καπιταλισμό, είναι ένα θέμα που μοιράζονται ο Sombart και ο Heidegger και με μια ουσιαστικά κοινή προσέγγιση. Στο έργο του «Οι Εβραίοι και η Οικονομική Ζωή» του 1911, ο Sombart υιοθετεί την πρόταση του Weber , η οποία υποστηρίζεται από τα γεγονότα, για το θέμα της σχέσης μεταξύ της θρησκείας και της οικονομίας, αλλά μετατοπίζει το κέντρο βάρους του επιχειρήματος από τον Προτεσταντισμό στον Ιουδαϊσμό. Σε αυτό το έργο, ο Sombart όχι μόνο διερευνά την εβραϊκή παρουσία στον καπιταλισμό, αλλά υπογραμμίζει και την διανοουμενιστική και ορθολογιστική του συνιστώσα μέσα σε αυτόν.

Αυτή η προσοχή στον υπολογισμό των Εβραίων θα είναι, όπως θα δούμε, ένα από τα βασικά σημεία των “Τετραδίων”. Η σημασία αυτού του ορθολογισμού, αυτού του υπολογισμού, είναι κατανοητή αν εξετάσουμε τον εβραϊκό καπιταλισμό όχι ως μια τη μορφή μιας επιθετικής επέκτασης, ας πούμε κατάκτησης, αλλά μάλλον ως μια «κερδοσκοπική διευθέτηση» της Ύπαρξης, αποκομμένη από την πραγματική παραγωγή. Οι Sombart και Heidegger δείχνουν ξεκάθαρα πώς αυτή η θέση έχει τις ρίζες της στην χιλιετή εβραϊκή κουλτούρα και θρησκεία. Είναι εγγενές στην κοσμοθεωρία των volkisch, (ΣτΜ, τάση της Συντηρητικής Επανάστασης) να τονίζεται η σύνδεση μεταξύ του πολιτισμού, της εδαφικής ένταξης και της γεωγραφικής εμπειρίας. Και αν ο Sombart αναφέρει ότι αυτή η αρχή ισχύει για τους άλλους, είναι φυσιολογικό και προβλέψιμο ότι ισχύει και για τους Εβραίους. Η έννοια της «ερήμου» του Heidegger, δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια επέκταση αυτής της αρχής.

Για τον Sombart, η σχέση μεταξύ καπιταλισμού και Χριστιανισμού υπήρχε πράγματι και βλέπουμε τα σημάδια της στη φραγκισκανική σκέψη και στον Bernardino da Siena, (ΣτΜ, Ιταλός Καθολικός ιερέας και Φραγκισκανός ιεραπόστολος) αλλά παρέμεινε περιορισμένη στη σφαίρα της παραγωγής και της επέκτασής της, ενώ η τοκογλυφία και η κερδοσκοπία, παραγκωνίζοντας τον άνθρωπο ως κέντρο της δραστηριότητας και υποκαθιστώντας τον με το κέρδος και το απεριόριστο χρήμα, παρέμειναν εκτός του χριστιανικού κόσμου. Σε αυτή τη θέση, ίσως βρίσκουμε τη σκέψη του Max Scheler, μιας προσωπικότητας με την οποία ο Sombart ήταν σε στενή επαφή.Το ακόλουθο απόσπασμα για τον καπιταλισμό στον Sombart είναι διαφωτιστικό: «Ακριβώς όπως το εμπορικό πνεύμα είχε δημιουργήσει ένα οικονομικό σύστημα που του ήταν κατάλληλο, τον καπιταλισμό, τώρα το χρησιμοποίησε για να εισαχθεί σε όλες τις χώρες. Ακολουθώντας αυτή την πεποίθηση, η ανθρωπότητα στο σύνολό της θα αντιμετώπιζε τη διάλυση».

ΠΗΓΗ

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.