Τα Έπη ως οδοδείκτες ζωής της Ευρώπης
μας
Ο Φρήντριχ
Νίτσε θεωρούσε τον Όμηρο ως το απόλυτο σύμβολο του Απολλώνιου ονείρου, έναν
πολιτιστικό σωτήρα που διέσωσε την αρχαία Ελλάδα από την απελπισία,
μετατρέποντας την τρομακτική, βίαιη πραγματικότητα της ύπαρξης σε έναν όμορφο,
επιβεβαιωτικό μύθο. Αντί να βλέπει τον Όμηρο ως μιαν απλή αρχή του ελληνικού
πολιτισμού, ο Νίτσε υποστήριξε ότι ο Όμηρος αντιπροσώπευε τον αριστουργηματικό
θρίαμβο επάνω σε μια βαθιά, σκοτεινή ιστορία ανθρώπινου πόνου και άγχους. Στο
πρώιμο αριστούργημά του, «Η Γέννηση της Τραγωδίας», ο Νίτσε αποκαλεί τον Όμηρο
τον «ονειρευόμενο Έλληνα». Οι αρχαίοι μας πρόγονοι ένιωθαν έντονα τις
φρικαλεότητες της φύσης και τη σκληρότητα της ζωής. Για να επιβιώσουν,
δημιούργησαν τον φωτεινό, λαμπερό κόσμο των Ολύμπιων θεών. Ο Όμηρος ήταν ο
καλλιτέχνης που παγίωσε αυτό το όραμα, τοποθετώντας μιαν όμορφη ιαματική
ψευδαίσθηση ανάμεσα στους ανθρώπους και στην απελπισία τους. Οι ομηρικοί
θεοί δεν κρίνουν την ανθρώπινη αμαρτία. Αντίθετα, δικαιώνουν τη ζωή ζώντας την
οι ίδιοι.
Στο σύντομο,
μεταθανατίως εκδοθέν (1901) δοκίμιό του «Ο αγών στον Όμηρο» ή «Αγών
Ομήρου» («Homers Wettkampf»), ο Φρήντριχ Νίτσε εξηγεί πώς έβλεπαν οι
αρχαίοι Έλληνες τον «αγώνα» (άμιλλα). [Το πόνημα αυτό είναι το πέμπτο
από τους «Πέντε Προλόγους σε Πέντε Άγραφα Βιβλία» – «Fünf Vorreden zu fünf
ungeschriebenen Büchern», γραμμένους το 1872. Το Wettkampf γράφτηκε από τον
Νίτσε, ο οποίος το συνέλεξε, μαζί με τέσσερις άλλους παρόμοιους «προλόγους σε άγραφα
βιβλία», και έδωσε την συνθετική τους έκδοση στην στενή φίλη του Κοζίμα Βάγκνερ
– σύζυγο Ριχάρδου Βάγκνερ- ως χριστουγεννιάτικο δώρο].Ο Νίτσε λέγει ότι οι
Έλληνες χρησιμοποιούσαν τη ζήλεια και τον ανταγωνισμό με αριστοτεχνικό τρόπο :
Δεν επεδίωκαν απλά να καταστρέψουν τον αντίπαλό τους, αλλά να γίνουν οι ίδιοι
καλύτεροι μέσα από την αναμέτρηση. Αυτός ο ευγενής ανταγωνισμός βοήθησε την
αρχαία Ελλάδα να παράγει σπουδαίους αθλητές, ποιητές και φιλοσόφους.
Ο Νίτσε
εξερευνά τη σκοτεινή, βίαιη ιστορία πίσω από την Ιλιάδα. Σημειώνει ότι οι
πρώτοι Έλληνες διέθεταν μια «δίψα τίγρεως για αίμα» και άμετρη σκληρότητα. Η
ομηρική κοινωνία διοχέτευσε με επιτυχία αυτό το ωμό, καταστροφικό μίσος σε υγιή
ανταγωνισμό. Αυτή η υγιής σύγκρουση είναι γνωστή ως ο Ελληνικός Αγών
(«Διαγωνισμός»). Αντί να επιδιώκουν την εξόντωση ενός εχθρού, οι πολίτες
ανταγωνίζονταν για να επισκιάσουν ο ένας τον άλλον στον αθλητισμό, στην τέχνη
και στην πολιτική. Ο Νίτσε πίστευε ότι αυτή ακριβώς η ανταγωνιστική ορμή ήταν η
γεννήτρια αιτία που έκανε τον ελληνικό πολιτισμό να ακμάσει και να προοδεύσει.
Στα
μεταγενέστερα γραπτά του, όπως το «Γενεαλογία της Ηθικής», ο Νίτσε
αντιπαραβάλλει τις ομηρικές αξίες με τις σύγχρονες. Οι ήρωες του Ομήρου, όπως ο
Αχιλλέας και ο Οδυσσέας, αντιπροσωπεύουν την «Ηθική των Κυρίων». Αυτό το
προχριστιανικό ηθικό πλαίσιο εκτιμά τη δύναμη, την τιμή, την κατάκτηση και την
υπερηφάνεια. Βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με την μεταγενέστερη «Ηθική των
Σκλάβων», η οποία εξυμνεί την ταπεινότητα και τον οίκτο. Ο Νίτσε θαύμαζε βαθιά
τον ομηρικό κόσμο επειδή επιβεβαίωνε τα φυσικά ένστικτα της ζωής αντί να
αισθάνεται ενοχές γι’ αυτά.
Ο Φρήντριχ
Νίτσε εξέτασε προσεκτικά τον Αχιλλέα και τον Οδυσσέα για να κατανοήσει την
αληθινή ψυχολογία των αρχαίων Ελλήνων. Δεν τους θεωρούσε απλούς ήρωες κάποιου
«παραμυθιού», αλλά ως ακατέργαστα σύμβολα του ανθρώπινου ενστίκτου, της δύναμης
και του απόλυτου πάθους για τη ζωή. Ενώ οι σύγχρονοι αναγνώστες μερικές φορές
βλέπουν τον Οδυσσέα ως έναν ύπουλο ψεύτη, ο Νίτσε τον θαύμαζε βαθιά για αυτόν
ακριβώς τον λόγο. Ο Νίτσε υποστήριξε ότι ο Οδυσσέας αντιπροσωπεύει το υψηλότερο
ελληνικό ιδανικό, ακόμη περισσότερο από τον Αχιλλέα. Το μεγαλύτερο όπλο του δεν
ήταν οι σωματικοί μύες, αλλά το κοφτερό, ευέλικτο μυαλό του. Διέθετε ένα μονοδιάστατο
πάθος να θριαμβεύει επί των εχθρών του με κάθε απαραίτητο μέσο. Τα έξυπνα
ψέματά του, οι λεκτικοί χειρισμοί και οι περίτεχνες μεταμφιέσεις του ήταν
σημάδια ενός υγιούς, ζωτικού πνεύματος που ασκούσε την τέχνη της επιβίωσης.
Ο Αχιλλέας
αντιπροσωπεύει την ακατέργαστη, στοιχειακή δύναμη της ελληνικής πολεμικής
αρετής. Ο Νίτσε χρησιμοποίησε τον Αχιλλέα για να τονίσει με ένα ζωντανό
παράδειγμα την ελληνική παρόρμηση «να αριστεύεις πάντα και να ξεπερνάς τους
άλλους» («αιέν αριστεύειν και υπείροχον έμμεναι άλλων»). Αυτή η
ανεξέλεγκτη οργή και η ανταγωνιστική υπερηφάνεια του αξεπέραστου πολεμιστή δεν
θεωρούνταν «αμαρτίες» ή «κακά» από τους πρώτους Έλληνες. Αντίθετα, η ιστορία
του Αχιλλέα δείχνει έναν πολιτισμό που επιβεβαίωνε τα πιο σκοτεινά του
ένστικτα αντί να τα κρύβει από ντροπή. Ο Νίτσε σημείωσε ότι ο Αχιλλέας
αντιπροσωπεύει μια αγνή, αριστοκρατική υπερηφάνεια που απορρίπτει
εντελώς τις σύγχρονες ιδέες της ταπεινότητας.
Η
συγκλονιστική «Σκηνή του Κάτω Κόσμου» είναι ο Απόλυτος Έπαινος για τη Ζωή:
Ο Νίτσε συχνά τόνιζε μια διάσημη σκηνή από την Οδύσσεια, όπου ο Οδυσσέας
επισκέπτεται τον Κάτω Κόσμο και μιλάει στο φάντασμα του Αχιλλέα. Στην ιστορία,
ο Αχιλλέας δηλώνει περίφημα ότι θα προτιμούσε να είναι ένας φτωχός σκλάβος στη
γη παρά να κυβερνά όλους τους νεκρούς. Οι σύγχρονοι αναγνώστες συχνά ερμηνεύουν
αυτό ως τεκμήριο ότι ο Αχιλλέας μετανιώνει τάχα για την επιλογή του για μια
σύντομη, ένδοξη ζωή. Ο Νίτσε διαφωνούσε πλήρως με αυτή την ερμηνεία.
Υποστήριξε ότι αυτός ο στίχος ήταν ένα υπέροχο τραγούδι εξύμνησης της επίγειας
ζωής. Αποδείκνυε ότι οι Έλληνες αγαπούσαν τόσο πολύ την ύπαρξη που ακόμη και η
απολύτως χείριστη ζωή στη γη ήταν καλύτερη από ένα χρυσό μεταθανάτιο παλάτι
στον άλλο κόσμο.
Στην
«Γενεαλογία της Ηθικής», ο Νίτσε επεσήμανε επίσης ένα διάσημο ψυχολογικό σημείο
για τους δημιουργούς αυτών των ηρώων: «Ο Όμηρος δεν θα είχε δημιουργήσει
έναν Αχιλλέα αν ο Όμηρος ήταν ένας Αχιλλέας». Πίστευε ότι η αληθινή τέχνη
απαιτεί απόσταση. Ένας πραγματικός πολεμιστής όπως ο Αχιλλέας είναι πολύ
απασχολημένος με τις μάχες και την αιμορραγία για να δημιουργήσει όμορφη
ποίηση. Ο Όμηρος μπόρεσε να σμιλεύσει αυτούς τους τέλειους ήρωες μόνον επειδή
στάθηκε πίσω και τους ονειρεύτηκε από απόσταση.
Ο Φρήντριχ
Νίτσε τοποθετεί τον Όμηρο και τα έπη του στο επίκεντρο του Δυτικού πολιτισμού,
όχι απλώς ως πνευματικά προϊόντα ενός αρχαίου ποιητή, αλλά ως έργα που έχουν
διαμορφώσει τη φαντασία της Ευρώπης για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια.
Υποστηρίζει ότι το μεγαλείο της Ιλιάδας και της Οδύσσειας δεν μπορεί να γίνει
κατανοητό απλώς ρωτώντας ποιος τα έγραψε, επειδή αυτό το ερώτημα ανήκει σε μια
πολύ ευρύτερη έρευνα για το πώς οι πολιτισμοί διατηρούν, μεταμορφώνουν και
θυμούνται τις μεγαλύτερες δημιουργίες τους. Τα έπη εκτιμώνται από την Ευρωπαϊκή
– Δυτική ανθρωπότητα ως εμφανώς τέλεια έργα τέχνης, θαυμάζονται από αμέτρητες
γενιές και αντιμετωπίζονται ως πρότυπα που οι μεταγενέστεροι συγγραφείς θα
μπορούσαν να μιμηθούν αλλά ποτέ να ξεπεράσουν.
Ωστόσο, όσο
πιο προσεκτικά τα εξετάζουν οι μελετητές, τόσο πιο αβέβαιη γίνεται η μορφή του
Ομήρου. Ο ποιητής φαίνεται σχεδόν να «διαλύεται» κάτω από το βάρος του θρύλου,
της παράδοσης και των αντικρουόμενων ερμηνειών. Ο Νίτσε δεν το βλέπει αυτό ως
λόγο να εγκαταλείψει τον Όμηρο, αλλά ως πρόσκληση να σκεφτεί πιο βαθιά τη σχέση
μεταξύ ιδιοφυΐας, ιστορίας και πολιτιστικής μνήμης. Το πραγματικό ερώτημα δεν
είναι απλώς αν ο Όμηρος υπήρξε ως ένας άνθρωπος, αλλά γιατί τα ποιήματα αυτά
έγιναν άρρηκτα συνδεδεμένα με το όνομά του και τι μας λέει αυτό για τον τρόπο
με τον οποίον οι πολιτισμοί δημιουργούν τους ήρωές τους.
Η διαχρονική
δύναμη της Ιλιάδας και της Οδύσσειας, με τις ζωντανές απεικονίσεις του θάρρους,
του πόνου, της επιστροφής στην πατρίδα και της ανθρώπινης αντοχής, αποδεικνύουν
ότι η μεγάλη λογοτεχνία έχει μια ζωή πέρα από τις ιστορικές συνθήκες της
δημιουργίας της. Σύμφωνα με τον Νίτσε, το καθήκον της κλασικής φιλολογίας
είναι επομένως να κατανοήσει πώς δημιουργήθηκαν και γιατί συνεχίζουν να ασκούν
τόσον εξαιρετική εξουσία επάνω στη Δυτική φαντασία.
Ο Νίτσε
υποστηρίζει ότι η κλασική φιλολογία δεν έχει απλή ή ενιαία ταυτότητα επειδή
συνδυάζει την ιστορία, τη γλωσσολογία, την αισθητική και την εκπαίδευση σε έναν
ενιαίο κλάδο, του οποίου τα μέρη συχνά τραβούν προς διαφορετικές κατευθύνσεις.
Μελετά το παρελθόν με επιστημονική αυστηρότητα, ενώ ταυτόχρονα αναζητά ιδανικά
ομορφιάς και μεγαλείου που μιλούν για το παρόν. Αυτή η ένταση δημιουργεί
σύγχυση, τόσο μεταξύ των μελετητών όσο και του ευρύτερου κοινού, ωστόσον ο
Νίτσε επιμένει ότι ακριβώς αυτός ο άβολος συνδυασμός δίνει στη φιλολογία τη
σημασία της. Αντί να είναι ένα στενό τεχνικό πεδίο, βρίσκεται στο σημείο
συνάντησης μεταξύ γνώσης, πολιτισμού και διαμόρφωσης του ανθρώπινου χαρακτήρα.
Ο Νίτσε
πιστεύει ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος που αντιμετωπίζει η φιλολογία δεν είναι ο
χλευασμός από τους ξένους προς αυτήν, αλλά η απώλεια εμπιστοσύνης στις ίδιες
της τις τάξεις. Πολλοί απορρίπτουν τους φιλολόγους ως «στεγνούς»,
υπολογιστικούς ειδικούς που περνούν τη ζωή τους θαμμένοι σε ασήμαντες
λεπτομέρειες, ενώ άλλοι επιτίθενται στον κλάδο επειδή διατηρεί ζωντανά διάφορα ιδανικά
που η σύγχρονη κοινωνία δεν επιθυμεί πλέον να τιμήσει. Ωστόσον, ο Νίτσε
υποστηρίζει ότι η προσεκτική μελέτη της Ελλάδος προστατεύει τον ίδιο τον
πολιτισμό, διατηρώντας πρότυπα ευγένειας, ομορφιάς και πνευματικής
σοβαρότητας. Χωρίς αυτή τη σύνδεση με τον κλασικό κόσμο, η τεχνική πρόοδος και
η πολιτική ανάπτυξη από μόνες τους δεν μπορούν να αποτρέψουν την πολιτιστική
παρακμή.
Ταυτόχρονα,
ο Νίτσε παραδέχεται ότι η φιλολογία περιέχει μιαν εσωτερική αντίφαση. Η
επιστημονική ανάλυση διασπά τα αρχαία κείμενα σε θραύσματα, συγκρίνει λέξεις
και ανασυνθέτει την ιστορία, ενώ ο καλλιτεχνικός θαυμασμός λαχταρά να βιώσει τα
έργα ως ζωντανά σύνολα. Ο μελετητής που αναλύει ένα αριστούργημα μπορεί άθελά
του να καταστρέψει το ίδιο το θαύμα που τον ενέπνευσε για πρώτη φορά. Αυτή η
σύγκρουση δεν μπορεί απλώς να εξαλειφθεί επειδή και οι δύο προσεγγίσεις ανήκουν
στον κλάδο. Ο Νίτσε υποστηρίζει ότι η φιλολογία φθάνει στον πραγματικό της
σκοπό μόνον όταν η επιστημονική ακρίβεια εξυπηρετεί την εκτίμηση του
μεγαλείου και όχι όταν την αντικαθιστά.
Ο Νίτσε
στρέφεται στο ομηρικό ζήτημα, παρουσιάζοντάς το ως το πλέον ξεκάθαρο παράδειγμα
αυτής της σύγκρουσης. Το πρόβλημα δεν είναι απλώς το αν ο Όμηρος υπήρξε ως
ιστορικό άτομο, αλλά το πώς πρέπει η σύγχρονη ακαδημαϊκή έρευνα να προσεγγίσει
την προέλευση της Ιλιάδας και της Οδύσσειας. Οι παλαιότερες γενιές αποδέχθηκαν
τον Όμηρο χωρίς αμφιβολία, ενώ οι μεταγενέστεροι κριτικοί άρχισαν να
διαχωρίζουν τα ποιήματα σε πολλά επίπεδα και … συγγραφείς. Ο Νίτσε δεν
απορρίπτει αυτές τις έρευνες, αλλά επιμένει ότι θα πρέπει να γίνουν κατανοητές
ως μέρος μιας ευρύτερης αναζήτησης της αλήθειας και όχι ως πράξεις καταστροφής
κατά της αρχαίας παράδοσης.
Ανιχνεύει
την ιστορία της ομηρικής ακαδημαϊκής έρευνας από τους αρχαίους Έλληνες μέχρι
τον Φρήντριχ Άουγκουστ Βολφ, του οποίου το σημαντικότερο έργο ήταν τα
«Προλεγόμενα στο Όμηρο» – «Prolegomena ad Homerum» (1795), στο οποίο
αμφισβήτησε την παραδοσιακή πεποίθηση ότι ο Όμηρος ήταν ο μοναδικός συγγραφέας
της Ιλιάδας και της Οδύσσειας. Οι αρχαίοι μελετητές πίστευαν ότι τα ποιήματα
είχαν μεταδοθεί προφορικά πριν γραφτούν, αναγνώριζαν δε ότι οι μεταγενέστεροι
εκδότες και τραγουδιστές είχαν τροποποιήσει μέρη τους. Ο Βολφ αναβίωσε αυτά τα
ερωτήματα στη σύγχρονη εποχή και έδειξε ότι ακόμη και οι πιο σεβαστές
παραδόσεις πρέπει να εξεταστούν κριτικά. Για τον Νίτσε, αυτό αντιπροσώπευε μια
σημαντική πρόοδο, επειδή απέδειξε ότι η ιστορία μπορούσε να αμφισβητήσει τις
κληρονομημένες πεποιθήσεις χωρίς να εγκαταλείψει τον σεβασμό για τα
πολιτιστικά επιτεύγματα του παρελθόντος.
Ο Νίτσε
υποστηρίζει ότι το ίδιο το όνομα «Όμηρος» άλλαξε νόημα με την πάροδο του
χρόνου. Στην πρώιμη περίοδο, δεν αναφερόταν απαραίτητα σε έναν αναγνωρίσιμο
ποιητή, αλλά χρησίμευε ως σύμβολο για ολόκληρη την παράδοση της ηρωικής επικής
ποίησης. Μόνον αργότερα, καθώς η ελληνική καλλιτεχνική κρίση γινόταν
περισσότερον εκλεπτυσμένη, ο Όμηρος ταυτίστηκε συγκεκριμένα με την Ιλιάδα και
την Οδύσσεια και έφτασε τελικά να αντιπροσωπεύει το υπέρτατο μοντέλο ποιητικής
τελειότητας. Έτσι, η οικεία εικόνα του Ομήρου δεν είναι απλώς ένα ιστορικό
γεγονός, αλλά ένα πολυδιάστατο αποτέλεσμα αιώνων πολιτισμικής ερμηνείας.
Μία από τις
κεντρικές ιδέες του Νίτσε είναι ότι η αντίθεση μεταξύ λαϊκής ποίησης και
ατομικής ιδιοφυΐας είναι θεμελιωδώς λανθασμένη. Κάθε ποίημα πρέπει να
περνάει από το δημιουργικό νου ενός ατόμου, ακόμη και όταν εκφράζει τα
συναισθήματα και τις παραδόσεις ενός ολόκληρου λαού. Ομοίως, κανένας μεγάλος
ποιητής δεν βρίσκεται έξω από τη ζωή του λαού και του πολιτισμού του. Το άτομο
και η κοινότητα δεν μπορούν να διαχωριστούν τόσον έντονα όσο υποδηλώνουν πολλές
σύγχρονες (δόλιες ή ελειμματικές) θεωρίες, επειδή η ιδιοφυΐα πηγάζει από τα
βαθύτερα ένστικτα ενός λαού, ενώ παράλληλα παραμένει έργο ενός μοναδικού
δημιουργού.
Ο Νίτσε
επικρίνει τη μοντέρνα πεποίθηση του συρμού ότι οι ανώνυμες μάζες παράγουν τάχα
τα σπουδαία έργα, ενώ οι μεμονωμένοι συγγραφείς απλώς τους δίνουν μορφή. Θεωρεί
ότι αυτό είναι μια ψευδαίσθηση που γεννάται από την παρεξήγηση και παρερμηνεία
της ιστορίας. Ο λαός διαθέτει ένστικτα και παραδόσεις, αλλά η τέχνη απαιτεί
πάντα μια δημιουργική προσωπικότητα ικανή να δώσει σε αυτά τα ένστικτα
ορατή έκφραση. Η μεγάλη λογοτεχνία επομένως δεν είναι ούτε προϊόν μεμονωμένης
ιδιοφυΐας, ούτε παράγωγο ενός απρόσωπου συλλογικού. Αναδύεται όταν ένα
εξαιρετικό άτομο γίνεται η φωνή μέσω της οποίας μιλάει ένας πολιτισμός.
Ο Νίτσε
είναι εξίσου σκεπτικός απέναντι στις προσπάθειες ανασύνθεσης της προσωπικότητας
ενός συγγραφέα συναρμολογώντας θραύσματα βιογραφίας, ιστορικών περιστάσεων και
ψυχολογίας. Τέτοιες μέθοδοι μπορεί να εξηγήσουν εξωτερικές επιρροές, αλλά δεν
μπορούν να συλλάβουν τη μοναδική δημιουργική δύναμη που ορίζει την γνήσια
ιδιοφυΐα. Όταν απομένουν μόνο τα έργα, οι μελετητές συχνά μπερδεύουν τις δικές
τους προτιμήσεις με αντικειμενικές δήθεν ανακαλύψεις. Ο Νίτσε προειδοποιεί ότι
η αναγωγή του καλλιτεχνικού μεγαλείου σε μηχανιστικές εξηγήσεις του αφαιρεί
ακριβώς αυτό που το καθιστά άξιο μελέτης.
Σύμφωνα με
τον Νίτσε, η τελειότητα των ομηρικών ποιημάτων δεν πρέπει να αναζητείται στον
άψογο σχεδιασμό, αλλά στην εξαιρετική δύναμη των μεμονωμένων σκηνών τους. Η
Ιλιάδα δεν μοιάζει με μια τέλεια ενοποιημένη δομή, αλλά με μιαν υπέροχη
διακοσμητική αλυσίδα, μια γιρλάντα υφασμένη από αμέτρητες λαμπρές εικόνες. Οι
μεταγενέστεροι εκδότες μπορεί να επέβαλαν μεγαλύτερη οργάνωση, ωστόσο αυτό δεν
μειώνει το κολοσιαίο καλλιτεχνικό επίτευγμα. Το διαχρονικό μεγαλείο των
ποιημάτων έγκειται στη ζωντανή τους δύναμη και όχι στην αφηρημένη δομική
συμμετρία τους.
Συνεπώς, ο
Νίτσε, καταλήγει σε ένα εντυπωσιακό συμπέρασμα. Πιστεύει στην ύπαρξη ενός
μεγάλου ποιητή πίσω από την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, αλλά δεν πιστεύει ότι
αυτός ο ποιητής αντιστοιχεί στη θρυλική μορφή που παραδοσιακά ονομάζεται
Όμηρος. Το ιστορικό όνομα ανήκει στον μύθο και στην πολιτιστική μνήμη, ενώ το
καλλιτεχνικό επίτευγμα ανήκει σε έναν εξαιρετικό αλλά τελικά άγνωστο δημιουργό.
Ο θρύλος και το έργο δεν πρέπει να συγχέονται, παρόλο που και τα δύο έχουν
πλέον γίνει αχώριστα στην ιστορία του Δυτικού πολιτισμού.
Ο Νίτσε
υποστηρίζει ότι η φιλολογία αντί να καταστρέφει το παρελθόν το ανανεώνει
συνεχώς. Οι
προηγούμενες γενιές κληρονόμησαν αόριστες και συχνά κενές έννοιες για την
αρχαιότητα. Μέσω της υπομονετικής μελέτης, αυτές οι έννοιες διαλύθηκαν στα
θεμελιώδη συστατικά τους, διορθώθηκαν και ξαναχτίστηκαν σε πιο σταθερά θεμέλια.
Αυτό που φαίνεται στους στενόκαρδους κριτικούς ως κατεδάφιση, είναι στην
πραγματικότητα μία εξαίρετη ανακατασκευή. Τα παλαιά ονόματα παραμένουν, αλλά οι
έννοιές τους γίνονται πλουσιότερες και ακριβέστερες, επειδή έχουν δοκιμαστεί
αντί να γίνουν τυφλά αποδεκτές.
Ο Νίτσε
υπερασπίζεται επίσης τους φιλολόγους ενάντια σε εκείνους που τους κατηγορούν
ότι τάχα δεν σέβονται τον αρχαίο πολιτισμό. Τα αριστουργήματα της Ελλάδος δεν
επέζησαν απλώς από μόνα τους. Έπρεπε να ανακτηθούν μέσα από γενιές επίπονης
εργασίας, κριτικής και ερμηνείας. Η φιλολογία δεν δημιούργησε τον αρχαίο κόσμο,
αλλά τον αποκάλυψε και τον αποκατέστησε μετά από αιώνες παραμέλησης.
Χωρίς αυτή την υπομονετική εργασία, μεγάλο μέρος της μεγαλύτερης κληρονομιάς
της ανθρωπότητας θα είχε παραμείνει θαμμένο κάτω από την ζοφερή άγνοια και την
ψυχοπαθητική προκατάληψη.
Ο Νίτσε
επιμένει ότι η μελέτη των μεμονωμένων γεγονότων δεν είναι ποτέ αρκετή. Κάθε
λεπτομέρεια πρέπει τελικά να γίνει κατανοητή μέσα σε ένα ευρύτερο φιλοσοφικό
όραμα, το οποίο δίνει ενότητα και νόημα στη γνώση. Η μελέτη χωρίς φιλοσοφία
γίνεται μια ατελείωτη συσσώρευση ασύνδετων παρατηρήσεων, ενώ η φιλοσοφία χωρίς
πειθαρχημένη μελέτη χάνει την επαφή με την πραγματικότητα. Τα δύο αυτά
στοιχεί πρέπει να παραμείνουν αχώριστα εάν η μάθηση πρόκειται να υπηρετεί τον
πολιτισμό και όχι την απλή περιέργεια.
Ο Νίτσε
εκφράζει την ελπίδα ότι η φιλολογία θα γίνει και πάλι μια πορεία προς τη σοφία
αντί για μια συλλογή τεχνικών ασκήσεων. Ο μελετητής δεν πρέπει να αρκείται στην
καταλογογράφηση θραυσμάτων του παρελθόντος, αλλά θα πρέπει να επιδιώκει να
αποκαλύψει τις διαχρονικές αλήθειες που περιέχουν αυτά τα θραύσματα. Μόνον
όταν η ιστορική γνώση καθοδηγείται από φιλοσοφική διορατικότητα, τότε η
φιλολογική έρευνα εκπληρώνει τον ύψιστο σκοπό της, λειτουργώντας όχι απλώς ως
επιστήμη μελέτης των αρχαίων κειμένων αλλά ως γέφυρα μεταξύ του μεγαλείου
του παρελθόντος, της πνευματικής ζωής του παρόντος και του οράματος ενός
αξιοτέρου μέλλοντος !
Γ.
Ηλιόπουλος
ΠΗΓΗ
