Ο Ίων Δραγούμης δεν υπήρξε απλώς ένας πολιτικός άνθρωπος της εποχής του. Υπήρξε ένας στοχαστής που επιχείρησε να απαντήσει σε ένα βαθύτερο ερώτημα: ποια πρέπει να είναι η σχέση ανάμεσα στο Έθνος, το Κράτος, την κοινωνία και τον άνθρωπο; Η σκέψη του δεν γεννήθηκε μέσα από κομματικούς μηχανισμούς ή από την άκριτη αποδοχή ξένων θεωριών, αλλά από την αναζήτηση ενός ελληνικού δρόμου πολιτικής και κοινωνικής οργάνωσης. Για τον Δραγούμη, το Έθνος δεν ήταν μια απλή διοικητική κατασκευή, ούτε το κράτος η ύψιστη αξία. Το Έθνος ήταν μια ζωντανή ιστορική κοινότητα, ένας οργανισμός που κουβαλά μνήμη, πολιτισμό και συνέχεια.
Στο έργο του "Όσοι Ζωντανοί" και ιδίως στον "Ελληνικό Πολιτισμό", ο Δραγούμης αναπτύσσει με σαφήνεια την αντίληψη ότι η πραγματική ζωή ενός λαού βρίσκεται πέρα από τους κρατικούς μηχανισμούς. Το κράτος δεν δημιουργεί το Έθνος αλλά το Έθνος δημιουργεί το κράτος. Γράφει χαρακτηριστικά: "Τὸ κράτος δὲν εἶναι ἡ ζωή. Τὸ κράτος -κέντρο πολιτικὸ τοῦ ἔθνους- γίνηκε ὄχι γιὰ νὰ ζήσει αὐτὸ τὸ ἴδιο, παρὰ γιὰ νὰ φυλάξει τοῦ ἔθνους τὴ ζωή".
Και συμπληρώνει στο έργο του "10 άρθρα στον "Νουμά": "Ας λείψη το κράτος, που θα είναι εμπόδιο ή θα παραμορφώνει την εθνική ψυχή. Αν το κράτος στενοχωρεί το έθνος, πρέπει αναγκαστικά ή να αλλάξει μορφή ή να χαθεί. Το κράτος, που εμποδίζει το έθνος, είναι περιττό και βλαβερό".
Γι’ αυτό και η πολιτική του σκέψη στρέφεται εναντίον ενός κράτους αποκομμένου από την κοινωνία, ενός κράτους που λειτουργεί ως απλή γραφειοκρατική μηχανή ή ως εργαλείο κομματικών και οικονομικών συμφερόντων. Οι "Ελλαδίτες πολιτικοί", έγραφε, "κατάντησαν νὰ συνταυτίσουν μὲ τὸ νοῦ τους κράτος καὶ ἔθνος" και να θεωρούν λαό μόνο "κεῖνον ποὺ πληρόνει τοὺς φόρους". Για τον ίδιο, ένα κράτος έχει αξία μόνο όταν υπηρετεί την αποστολή του: να εκφράζει και να προστατεύει τη ζωντανή κοινότητα του λαού. Ο τελικός σκοπός του Έθνους δεν είναι το κράτος, αλλά ο πολιτισμός: "Ώς τόσο τι είναι εκείνο, εξόν από το κράτος του, που έχει να δημιουργήσει το έθνος, ο μόνος δημιουργός; [...] Ὁ πολιτισμός! Νά ἔργο ἄξιο γιὰ τὰ ἔθνη, ἔργο ἀνθρωπιστικό, ἔργο ἀληθινὰ ἀνθρώπινο. Νά ἡ δικαιολογία τῶν ἐθνῶν".
Ο Δραγούμης δεν πίστευε ότι η αναγέννηση ενός έθνους μπορεί να προέλθει απλώς από την αλλαγή κυβερνήσεων ή από την εναλλαγή κομμάτων. Θεωρούσε ότι το πρόβλημα ήταν βαθύτερο: ήταν πρόβλημα κοινωνικής και πολιτικής νοοτροπίας. Η πολιτική, για εκείνον, έπρεπε να ξεκινά από την κοινωνία και όχι από τους μηχανισμούς εξουσίας. Αντιτάχθηκε στον ατομικισμό που απομονώνει τον άνθρωπο από την κοινότητα και υποστήριξε μια αντίληψη όπου ο άνθρωπος ολοκληρώνεται μέσα στους συλλογικούς δεσμούς, στην ιστορία και στον πολιτισμό του. Έγραφε για την ταύτισή του με τη φυλή: "Είτε θέλοντας είτε μη, αισθάνομαι τον εαυτό μου ένα με τους ανθρώπους του έθνους μου. [...] Αγάπησα τη φυλή μου, όταν είδα πως γεννήθηκα σαν άνθος από μέσα της, συμπύκνωμά της. [...] Πηγαίνω να ανακατωθώ με τους ανθρώπους της φυλής μου, να ρίξω όλη μου τη δύναμη στο βάραθρο που λέγεται έθνος, να ξοδέψω τη ζωή μου, νοιώθοντας βαθιά τη φυλή μου".
Ιδιαίτερη θέση στη σκέψη του κατέχει το κοινωνικό ζήτημα. Ο Δραγούμης δεν θεωρούσε ότι ένα έθνος μπορεί να είναι πραγματικά ισχυρό όταν μεγάλα τμήματα του λαού του ζουν στην ανασφάλεια ή αισθάνονται ξένα προς την πολιτεία. Δεν αποδέχθηκε όμως ούτε την αντίληψη του διεθνιστικού σοσιαλισμού, σύμφωνα με την οποία η κοινωνία οργανώνεται αποκλειστικά γύρω από τη σύγκρουση των τάξεων. Η δική του αναζήτηση ήταν διαφορετική: μια κοινωνία συνεργασίας, όπου η εργασία, η παραγωγή και η οικονομική ζωή θα εντάσσονται σε έναν ευρύτερο εθνικό σκοπό.
Για τον λόγο αυτό, η στάση του απέναντι στη Ρωσική Επανάσταση έχει συχνά παρερμηνευθεί. Ο Δραγούμης παρακολούθησε με ενδιαφέρον τις κοινωνικές ανατροπές της εποχής του, γιατί έβλεπε σε αυτές την έκρηξη μιας βαθιάς αντίδρασης απέναντι σε ένα παλιό και φθαρμένο σύστημα. Το ενδιαφέρον του όμως για την κοινωνική επανάσταση δεν σήμαινε αποδοχή του μπολσεβικισμού. Δεν εγκατέλειψε ποτέ την πίστη του στην εθνική κοινότητα, ούτε υιοθέτησε τον διεθνισμό ή την κατάργηση της εθνικής ιδέας. Η διαφορά ήταν θεμελιώδης: ο μπολσεβικισμός έβλεπε την ιστορία ως παγκόσμια ταξική σύγκρουση, ενώ ο Δραγούμης αναζητούσε κοινωνική δικαιοσύνη μέσα στο πλαίσιο της ιστορικής ζωής κάθε λαού.
Στο ημερολόγιό του, στις 18 Μαρτίου 1919, λίγο πριν από το τέλος, συμπύκνωσε αυτή την ώριμη σύνθεση: "Αγαπώ πάρα πολύ τον άνθρωπο για να γίνω στενός σοσιαλιστής. Αγαπώ πάρα πολύ τον άνθρωπο για να γίνω στενός πατριώτης. Αγαπώ πάρα πολύ τον άνθρωπο για να νοιώσω τον εαυτό μου άτομο. Από άνθρωπος μιας τάξης με ορισμένα συμφέροντα τάξης, γίνομαι σοσιαλιστής με την πλατιά έννοια, και θέλω μια καινούρια οικονομία της κοινωνίας μου και των άλλων κοινωνιών. Από στενός πατριώτης, γίνομαι εθνικιστής, με τη συνείδηση του έθνους μου και όλων των άλλων εθνών, γιατί οι διαφορές των εθνών πάντα θα υπάρχουν, και έχω τη συνείδησή τους και χαίρομαι που υπάρχουν αυτές οι διαφορές, που με τις αντιθέσεις τους, με τις αντιλήψεις τους, υψώνουν την ανθρώπινη συνείδηση και ενέργεια. Από άτομο γίνομαι άνθρωπος".
Στα τελευταία χρόνια της σκέψης του προσπάθησε να συμπυκνώσει αυτή την αναζήτηση σε μια πολιτική πρόταση που ο ίδιος ονόμασε "Εθνικόν Σοσιαλισμόν". Έγραψε: "Εις τους Έλληνας σοσιαλιστάς θα υπεδείκνυα, αν ήθελον να με ακολουθήσουν: Εθνικόν Σοσιαλισμόν, όχι υπό την γνωστήν έννοιαν, αλλ’ υπό την έννοιαν ότι η εφαρμογή του θα είναι ανάλογος προς το έθνος και προς την κατάστασιν της εξελίξεώς του".
Η φράση αυτή αποτελεί το αποκορύφωμα της πολιτικής του σκέψης. Δεν ήταν κάλεσμα για αντιγραφή ξένων προτύπων, αλλά η προσπάθεια να διαμορφωθεί μια κοινωνική αντίληψη προσαρμοσμένη στην ιστορία και στις ανάγκες του Ελληνικού Λαού. Ο Δραγούμης αναζητούσε μια σύνθεση: ένα Έθνος με ισχυρή συνείδηση, ένα κράτος που υπηρετεί την κοινωνία, μια οικονομία που δεν αποκόπτεται από τον άνθρωπο και μια πολιτική που δεν υποτάσσεται σε ξένα καλούπια. Η πολιτική κληρονομιά του Ίωνα Δραγούμη βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την προσπάθεια σύνθεσης. Πέρα από τις διαφορετικές ερμηνείες που έχουν δοθεί στο έργο του, παραμένει ένας στοχαστής που επιχείρησε να απαντήσει σε ένα δύσκολο ερώτημα: πώς μπορεί ένα έθνος να παραμείνει ζωντανό, όταν το κράτος απομακρύνεται από την κοινωνία και όταν η οικονομία απομακρύνεται από τον άνθρωπο; Και η απάντησή του παραμένει ανοιχτή πρόσκληση: ένας ιδιότυπος, Ελληνικός Εθνικός Σοσιαλισμός, ριζωμένος στην ιστορική ζωή του λαού και όχι σε ξένα δόγματα.
Ανδρέας Γενιάς πρόεδρος του ΕΠΚ Ιερός Λόχος
Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Ελεύθερη Ώρα την Κυριακή 2.8.26
