Χέρμπερτ Μαρκούζε, εκ των ιδρυτών της πολιτιστικής παρακμής

 

Ο αγαπητός συνεργάτης της σελίδος μας, ο Ίων Φιλίππου, συνεχίζει το αφιέρωμα του στους πρωταγωνιστές και πρωτεργάτες της πολιτιστικής παρκμής του πνεύματος στην Ευρώπη. Καλή σας ανάγνωση:

Οι Αντόρνο – Χορκχάιμερ είναι μαρξιστές και κατά τούτο βαθέως προκατειλημμένοι με τον Χάιντεγκερ, τον οποίο δεν μελέτησαν ποτέ. Συνεπώς η Σχολή της Φρανκφούρτης είναι εξ υπαρχής θεωρητικά ανεπαρκής. Ο Μαρκούζε, ένας από τους πολλούς Εβραίους μαθητές του Χάιντεγκερ και ακροατής του Νταβός καίτοι ο ίδιος μαρξιστής, φιλοδοξεί να καλύψει αυτό το κενό. Εν τούτοις πέραν του Χάιντεγκερ, διαφέρει από τους ιδρυτές σε δύο βασικές επιλογές. Πρώτον, συμπλέκει την φιλοσοφική ερμηνεία με τον λώρο της φροϋδικής ψυχανάλυσης. Δεύτερον, παραμένει έπηλυς στην Αμερική, καθώς αρνείται να επιστρέψει στην μεταπολεμική Γερμανία. Οι επιλογές αυτές προσδίδουν στην Σχολή της Φρανκφούρτης μια νέα διάσταση και ενδεχομένως αίγλη, η οποία καθυστερεί επ’ ολίγον την παρακμή της, που επέρχεται οριστικά με την παρουσία του σημαντικότερου αλλά και μοναδικού μη Εβραίου εκπροσώπου της, του εισέτι εν ζωή, Χάμπερμας. Το κυριότερο έργο του Μαρκούζε, αντίθετα με ό,τι πιστεύεται κοινά είναι το σχετικά πρώιμο “Έρως και Πολιτισμός” και όχι το ύστερο και ευρύτερα γνωστό, “Ο Mονοδιάστατος Άνθρωπος”. Ασήμαντο και ολοτελώς παρωχημένο είναι το σύντομο εγχειρίδιο “Φαινομενολογία του Ιστορικού Υλισμού”, με το οποίο επιχειρεί να αντιπαρατεθεί στον Χάιντεγκερ, πλάθοντας ένα αμάλγαμα χαιντεγκεριανού…μαρξισμού.

Στο έργο αυτό, ο Μαρκούζε ορθώς επισημαίνει εξ αρχής την ριζική διάκριση ανάμεσα στην φαινομενολογία του Χούσσερλ και εκείθεν των Γάλλων μαρξιστών φαινομεναλιστών τουτέστιν υπαρξιστών, Μερλώ – Ποντύ και Σάρτρ αφ’ ενός και την φαινομενολογία του Χάιντεγκερ, η οποία οδηγεί στην θεμελιώδη Οντολογία. Ο Χούσσερλ υποστηρίζει την εξάλειψη από το ιστορικό Εγώ κάθε ίχνους ιστορικότητας. Ούτω πως θεμελιώνει την φαινομενολογία στην υποκειμενική και όχι την αντικειμενική ιστορική συνείδηση. Αντιθέτως, ο Χάιντεγκερ θεωρεί την ιστορικότητα θεμελιώδες υπαρκτικό γνώρισμα του Ενθάδε Είναι (Dasein) και ωσαύτως την χρονικότητα, ως απόρροια της ιστορικότητας στην ιστορική ζωή της Λαϊκής Κοινότητας (Volk): Δεν προηγείται η ύπαρξη της ουσίας όπως λέγει ο Σαρτρ, αλλά η ύπαρξη είναι η ουσία της ουσίας. Η φαινομενολογία είναι οντική, ενώ η οντολογία είναι οντολογική. Η δεύτερη διαφέρει από την πρώτη κατά τον τρόπο του Είναι, διότι μεταξύ του οντικού και του οντολογικού στοιχείου, παρεμβάλλεται το κβαντικό άλμα, το οποίο σκοτώνει την διαλεκτική. Ιστορική ύπαρξη είναι η διαδοχή των γενεών, η ιστορία είναι η γονιδιακά κληρονομημένη και ουχί νομοτελειακά καθορισμένη δυνατότητα του όντος να ανακτά την ύπαρξη του ως Είναι στην εκδίπλωση της κοινότητας του Λαού, του οποίου ρίζα είναι ακριβώς το πεπρωμένο της κοινότητας. Αυτά ο Χάιντεγκερ.

Ο Μαρκούζε αντιτάσσει τις μαρξιστικές ψευδαισθήσεις τις οποίες έχει συντρίψει η Οντολογική Επανάσταση, που για αυτόν είναι …“αστική φιλοσοφία”: Η παραγωγή ιδεών και συνείδησης είναι άμεσα εξαρτημένη από τις υλικές σχέσεις του ανθρώπου. Ο οικουμενικός χαρακτήρας της τάξης γίνεται ορατός πέραν όλων των ιδιαιτεροτήτων των πατρίδων, ούτω πως είναι εφικτή η μεταμόρφωση της ιστορίας, σε παγκόσμια ιστορία. Η επιστήμη της δομής και των νόμων κίνησης, όσο και των δυνατών μορφών ύπαρξης του ιστορικού dasein…είναι διαλεκτική! Μια κοινωνία είναι φορέας ιστορικής κίνησης μόνο όταν αποκτά ιστορική ενότητα, δηλαδή προνοεί αληθινά για τον ζωτικό της χώρο (!). Η καθημερινή αγωνία για τον ζωτικό χώρο σπρώχνει το Dasein στο περιβάλλον της μέριμνας του. Διαφορετικά στρώματα της παραγωγικής διαδικασίας μέσα στον ίδιο ζωτικό χώρο είναι οι αυθεντικοί φορείς της ιστορικής κίνησης. Ούτω πως οι τάξεις υφίστανται μόνο εντός του πρωταρχικού τρόπου ύπαρξης του ιστορικού Dasein (!) και ιδού εξαίφνης, μέσα από μαγικό καπέλο εμφανίζεται το Προλεταριάτο αντί του Λαού, ως Κοινωνικό Είναι. Κατά τον Μαρκούζε, είναι πρόδηλο ότι υπάρχει ένας αντικειμενικός κόσμος της φύσης που υπερβαίνει την συνείδηση. Φυσικά, τούτο δεν είναι διόλου πρόδηλο, μάλιστα απεδείχθη επιστημονικά το αντίθετο: Δεν είναι το Κοινωνικό Είναι που καθορίζει την Συνείδηση, αλλά το Κβαντικό Γονίδιο. Τοιουτοτρόπως, ο μαρξισμός καθαιρείται ως ιδεολογία δηλονότι ψευδής κοινωνική συνείδηση. Ο εν απογνώσει διατελών μαρξιστής Μαρκούζε παραλογίζεται.

Το άνθος της βιοποικιλότητας του ανθρώπειου είδους είναι οι Πολιτισμοί, η μονοκαλλιέργεια του Οικουμενισμού παράγει εκφυλισμένους Παραδείσους. Πολιτισμούς γεννούν οι Πατρίδες και αυτές μονάχα, Παραδείσους επινοούν οι θρησκείες και οι ιδεολογίες. Η έρις (πόλεμος) πλέκει ομού με τον έρωτα το κουκούλι της Πόλεως εντός του οποίου και μόνο η Κοινότητα μεταμορφώνεται σε πολιτισμική χρυσαλίδα. Καμιά κοινωνική τάξη δεν μπορεί να καταλύσει τα βιολογικά θεμέλια της κοινότητας, διότι δεν υπάρχουν αντίθετα συμφέροντα κυριαρχίας, αλλά ανάγκη υπεράσπισης του κουκουλιού (Πόλις) από την Έριδα, για να ανθίσει ο Έρως. Η πραγματικότητα είναι η σύντηξη της ιστορικότητας με την χρονικότητα, η συνείδηση της οποίας ονομάζεται υπαρκτικότητα. Η θρησκεία και η φιλοσοφία εξυψώνουν ένα βιολογικό δεδομένο σε οντολογική ουσία.

Ο Μαρκούζε επιχειρεί να ανασκευάσει την αντίληψη ότι οι ορμές είναι κατ’ ουσίαν αμετάβλητα βιολογικά υποστρώματα. Όμως ο πολιτισμός υπακούει σε ένα εσωτερικό κίνητρο το οποίο του υπαγορεύει να ενώσει τους ομόγνιους λαούς σε μια στερρά συνδεδεμένη ομογένεια. Η Τέχνη δεν είναι διαλεκτική και η μαρξιστική αισθητική πρέπει να εξηγήσει γιατί βιώνουμε σήμερα την ελληνική τραγωδία και τα μεσαιωνικά έπη αν και αφορούν την αρχαία δουλοκτητική κοινωνία και τον φεουδαλισμό αντιστοίχως, ως διηνεκές παρόν. Η τέχνη είναι υπεριστορική, διότι αναδεικνύει ήρωες, όχι τάξεις και μάζες. Η μαρξιστική θεωρία αγνοεί τον μεταβολισμό μεταξύ ανθρώπου και φύσης και καταγγέλλει την επιμονή σ’ αυτό το φυσικό έδαφος, ως οπισθοδρομική ιδεολογική σύλληψη. Το κβαντικό γονίδιο την διαψεύδει. Ο απελευθερωμένος κόσμος δεν είναι ελεύθερος άνευ της καλλιέργειας, ήγουν της βιολογικής εκτροφής των ηρώων. Ήρως είναι εκείνος που επιχειρεί το κβαντικό άλμα ή τιθασεύει το δυσήνιο άρμαμέσω του Είναι – Προς – Θάνατον δηλονότι της Θυσίας. Η τέχνη δεν ευαγγελίζεται παραδείσους, αλλά γεννά πολιτισμό. Η μαρξιστική αισθητική απέρριψε ρητά το Ωραίο ως αστική αισθητική, ενώ το Ωραίο είναι ωάριο που διηνεκώς τίκτει την Ομορφιά.

Το σημαντικότερο έργο του Μαρκούζε είναι το “Έρως και Πολιτισμός”, η πρωτοτυπία του οποίου έγκειται στο εγχείρημα συμπλοκής της μαρξιστικής ερμηνείας με την φροϋδική ψυχανάλυση. Ευθύς εξ αρχής ο Μαρκούζε απορρίπτει τις παρεκκλίσεις: Τον Γιουνγκ με το φυλετικό αρχέτυπο ως “δεξιό μυστικιστή” και τους μαρξιστές Ράιχ και Χόρνεϋ με την οργόνη ως “αριστερούς μυστικιστές”. Τέλος επιτίθεται κατά του ρεβιζιονισμού του Φρομμ, ήγουν της αναίρεσης του μαρξισμού μέσω του φροϋδισμού, ο οποίος θεωρεί τον σοσιαλισμό ανέφικτο ένεκα του βιολογικού προσανατολισμού της συνείδησης. Εν τούτοις, η απόπειρα ενσωμάτωσης του φροϋδισμού στον μαρξισμό είναι εξαιρετικά ριψοκίνδυνη. Ο Μαρκούζε κατά τούτο επισημαίνει ότι δίχως απελευθέρωση των ορμών η κοινωνική ελευθερία παραμένει κόλουρη, διότι παράγει ανελευθερία.

Η βιολογική ορμή γίνεται πολιτισμική λειτουργία μόνο καθ’ όσον οι επεκτεινόμενες ερωτικές σχέσεις καθίστανται οιονεί ανώτερες εργασιακές σχέσεις. Τότε, ο μεταβολισμός μεταξύ ανθρώπου και φύσεως περιέρχεται υπό τον προσδιορισμό του έρωτα. Ο λιβιδινικός λόγος όμως δίχως την εργασία είναι επιστροφή στην αγέλη, αντί της ώθησης του πολιτισμού σε υψηλότερη βαθμίδα. Η απελευθερωμένη λιβιδώ θα κατέστρεφε τον πολιτισμό. Τοιουτοτρόπως, οραματίζεται ένα αισιόδοξο, ερωτικό πολιτισμό και μια τέχνη, που ταυτίζεται με την μη αλλοτριωμένη εργασία. Τι ενώνει τον Μαρκούζε με τον Φρόυντ; Η εβραϊκή ταυτότητα και κληρονομιά. Ο Εβραίος είναι έπηλυς, ο Άριος πέλας. Ο Νομάς είναι δούλος του Νόμου μέσω των πέτρινων πλακών του Μωυσή και η πρωτόγονη ορδή διά μέσου της πατροκτονίας οδηγείται μέχρι τον παράδεισο, μακράν του Γιαχβέ. Κατ’ ουσίαν ο Ιουδαίος είναι ένας άθεος υποτελής του μωσαϊκού Νόμου, διότι κείται άπω του Θεού. Ο Πέλας είναι δημιουργός της Πόλεως, διότι κείται εγγύς του Θεού με λώρο τον Μύθο. Ο Εβραίος τίκτει Παραδείσους. Ο Άριος γεννά Πολιτισμούς. Κατά τον Μαρκούζε ο πατριάρχης είναι το αρχέτυπο της κυριαρχίας και εκείθεν της εξουσίας και όχι της ηγεσίας και εκείθεν της ιεραρχίας. Κατά τον Άριο, ο πατριάρχης είναι ο Άναξ (Βασιλεύς = Βάσις Λαού), ο οποίος συμβολίζει την αρχαϊκή κληρονομία του πολιτισμού. Καθώς λέγει ο Φρόυντ, η πατριαρχία προηγήθηκε της μητριαρχίας. Η εβραϊκή φυλή είναι το πρωτότοκο τέκνο του θεού πατέρα. Ο πατριάρχης θανατώνεται από την φατρία των αδελφών, αλλά αργότερα ο πολιτισμός απειλείται από την τήξη των ενστίκτων.

Ο Φρόυντ δεν πίστευε σε μελλοντικές κοινωνικές αλλαγές που θα αλλοίωναν την ανθρώπινη φύση, η οποία είναι αναλλοίωτη ένεκα του βαθυβιολογικού υποστρώματος. Η κυριαρχία των αρχαϊκών δυνάμεων είναι η βαθύτερη επίνοια του Φρόυντ. Η ανθρώπινη φύση είναι ιστορικά αναλλοίωτη, διότι η ιστορία έχει ελάχιστο χρόνο ζωής εν σχέσει με τις μεταλλάξεις του κβαντικού γονιδίου. Αιώνια γυρίζει ο τροχός του Είναι, η τυραννία του Γίγνεσθαι πάνω στο Είναι πρέπει να σπάσει. Εν τούτοις, ο μαρξιστής Μαρκούζε επιμένει. Η φαινομενικά καθαρή βιολογική δομή της φροϋδικής θεωρίας είναι κατ’ ουσίαν κοινωνική-πολιτική. Η θεωρία που παρουσιάζεται σαν καθαρά βιολογική είναι βασικά κοινωνική και ιστορική, η ψυχή φαίνεται όλο και πιο άμεσα μόριο του κοινωνικού συνόλου, η ελευθερία είναι πέρα ως πέρα ιστορική. Είναι η μετα-ψυχολογική και μάλιστα μετα-φυσική διατύπωση που περιέχει το βαθύτερο και επαναστατικότερο πυρήνα της θεωρίας. Έρωτας είναι η αφροδίσια ορμή, ένστικτο του θανάτου η ορμή καταστροφής, η επιστροφή στην ανενδεή, προγενετική κατάσταση. Ανταρσία εναντίον του αρχέγονου πατέρα, σημαίνει παλινόρθωση της πατρικής κυριαρχίας μέσω των υιών. Ο πολιτισμός υπακούει σε μια εσωτερική ερωτική παρόρμηση συνάζοντας ανθρώπους σε σφιχταγκαλιασμένες κοινότητες.

Η ιστορία της ανθρωπότητας δεσπόζεται από αρχαϊκές δυνάμεις, είναι αγώνας του έρωτα με τον θάνατο. Ο άνθρωπος παραμένει αχαλιναγώγητος, όσο είναι αχαλιναγώγητες αυτές οι ορμές. Ο πολιτισμός κατάγεται από την ηδονή, η ανθρώπινη φύση εξαρτάται από την ιστορία και η εργασία είναι ο κοινωνικός μεταβολισμός μεταξύ ανθρώπου και φύσης. Αγάπη είναι ο έρως δίχως την άρνηση του, την έριδα άρα η αγάπη είναι κόλουρη. Η αλήθεια είναι ομού όμορφη, άριστη, ήδιστη και κάλλιστη, διότι είναι η βούληση της αρμονίας δηλονότι ο έρως του όντος. Είναι Έξη και Ιδέα και Αξία και Θέα. Η ομορφιά μαγνητοκαλεί το όν προς έκσταση. Hoιδιπόδεια επιθυμία είναι η αιώνια νηπιακή διαμαρτυρία ενάντια στον χωρισμό από την μήτρα. Ο φαλλός είναι το έν το αιδοίο το μηδέν. Το μηδέν είναι η επιστροφή στην μήτρα ήτοι την ύπαρξη. Όμως ο φροϋδικός περιβαλλοντισμός που κατακυριεύει τον Μαρκούζε είναι αδιέξοδος, διότι είναι ελάχιστα ή καθόλου μαρξιστικός. Τοιουτοτρόπως, ο Μαρκούζε στον Μονοδιάστατο Άνθρωπο δραπετεύοντας από τον φροϋδισμό, ανακαλύπτει την Νέα Αριστερά.

Η επαναστατική τάξη δεν μπορεί πλέον να προσδιοριστεί ταξικά. Το νέο προλεταριάτο είναι οι αποκλεισμένες πολυφυλετικές κοινότητες και τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα, οι μόνες επαναστατικές δυνάμεις, οι μάζες των παριών. Η βία των θεσμών εκλύει την βία της αντίστασης. Το κήρυγμα της αρχής της μη βίας αντιστοιχεί στην αποδοχή της θεσμοθετημένης βίας. Η ποιοτική διαφορά μεταξύ ελεύθερης και ανελεύθερης κοινωνίας είναι η άνθιση του βασιλείου της ελευθερίας μέσα στο βασίλειο της αναγκαιότητας και ουχί πέραν αυτού. Η Νέα Αριστερά δεν προσδιορίζεται με ταξικούς αλλά με ιδεολογικούς όρους. Οι αναγκαίες τροποποιήσεις των ενστίκτων για την διαιώνιση της ανθρώπινης φυλής μέσα στον πολιτισμό είναι άλμα από την ποσότητα στην ποιότητα, όπου η αναδιανομή των πόρων πρέπει να γίνει ερήμην των συνόρων. Ο Μαρκούζε εγκαταλείπει τον κοινωνικό περιβαλλοντισμό του σοσιαλισμού (ο άνθρωπος είναι κοινωνικό προϊόν) και επιστρέφει στον ιδεολογικό τοιούτο του Καντ (ο άνθρωπος είναι ηθικό προϊόν). Η οικονομική ελευθερία είναι η απελευθέρωση από την οικονομία, ιδού η εγκατάλειψη και του φιλελεύθερου οικονομικού περιβαλλοντισμού (Ο άνθρωπος είναι οικονομικό προϊόν). Εν τούτοις, οι ρομαντικές ψευδαισθήσεις για τον Τρίτο Κόσμο δεν θα διαρκέσουν. Η απίσχναση των αριστερών δυνάμεων εκτός του ήδη χειμαζόμενου σοβιετικού πόλου, η καπιταλιστική τεχνολογία που οδεύει στην κατάργηση του προλετάριου ως συντελεστή παραγωγής και ακυρώνει την θεωρία της υπεραξίας, ο αυτοματισμός που σημαίνει το τέλος της μέτρησης της εργασίας, η κοινωνική και πολιτισμική ένταξη της εργατικής τάξης στην καπιταλιστική κοινωνία, ο χρόνος εργασίας που παύει να είναι το μέτρο του πλούτου, οδηγούν στην κατάρρευση του τρόπου παραγωγής που βασίζεται στην ανταλλακτική αξία.

Η ελευθερία που αντικαθίσταται από τα δικαιώματα και την απελευθέρωση είναι ContraNaturam, διότι η φύση δεν καταργείται ούτε μεταμορφώνεται από την ιστορία. Δεν υπάρχει δημιουργία κάτινος που δεν υπήρχε πριν, η επιστημονική μέθοδος βασίζεται σε ένα βιολογικό θεμέλιο που είναι υπεριστορικό και η διαλεκτική είναι το δέρας του Νέσσου για κάθε μαρξιστή. Ο Άνθρωπος δεν είναι κοινωνικό προϊόν, αλλά το επί γαίας κβαντικό ιόν, γαιοφυλετικό κβάντο του οποίου είναι η Πατρίδα. Έτσι, το κοινωνικό κίνημα είναι ψευδής συνείδηση, αφού αρνείται την φυσική και ιστορική ταυτότητα χάριν της κοινωνικής και πολιτικής ισότητας. Στις αρχές της δεκαετίας του 70, το κίνημα της Νέας Αριστεράς και μαζί του ο Μαρκούζε παρακμάζουν οριστικά.

Ίων Φιλίππου

ΠΗΓΗ