Το κείμενο «Η "Αμερικανική Ασθένεια"» δημοσιεύτηκε στο «Le Figaro Magazine» στις 16 Μαΐου 1981, έξι ημέρες αφότου ο Φρανσουά Μιτεράν κέρδισε τις εκλογές για την προεδρία. Μέχρι τότε, ο Αλέν ντε Μπενουά είχε διατελέσει επί σχεδόν τέσσερα χρόνια μόνιμος σχολιαστής ιδεών στο περιοδικό —αρχικά στο «Le Figaro-Dimanche» και, από τον Οκτώβριο του 1978, στο εβδομαδιαίο έντυπο του Λουί Πωβέλ, το οποίο, στην ακμή του, αριθμούσε δύο με τρία εκατομμύρια αναγνώστες. Το εν λόγω κείμενο τοποθετείται προς το τέλος αυτής της συνεργασίας. Στους μήνες που ακολούθησαν τη νίκη του Μιτεράν, ο Πωβέλ στράφηκε προς τον οικονομικό φιλελευθερισμό και τον ανοιχτό θαυμασμό για την Αμερική του Ρίγκαν, ενώ ο αντιαμερικανισμός του Ντε Μπενουά έγινε εντονότερος. Η τακτική συνεργασία του Ντε Μπενουά έλαβε τέλος τον Φεβρουάριο του 1982. Εκ των υστέρων, ένα κείμενο που είχε ως αντικείμενο τις Ηνωμένες Πολιτείες, ακριβώς σε εκείνη τη χρονική συγκυρία, μπορεί να ερμηνευθεί ως ένδειξη της ρήξης που επρόκειτο να ακολουθήσει.
Το άρθρο έχει τη μορφή κριτικής παρουσίασης διαφόρων βιβλίων. Ο Ντε Μπενουά ξεκινά επισημαίνοντας ότι είχε ήδη καταπιαστεί με το θέμα: σε συνεργασία με τον Τζόρτζιο Λόκι, είχε συγγράψει ένα εκτενές δοκίμιο —που δημοσιεύτηκε αρχικά στο τεύχος 27–28 (1975) του περιοδικού «Nouvelle École» με τίτλο «Il était une fois dans l’Amérique» («Μια φορά κι έναν καιρό στην Αμερική») και κυκλοφόρησε αργότερα στην Ιταλία ως «Il male americano»—, το οποίο πραγματευόταν το ζήτημα. Στη συνέχεια, το έργο «Le mal américain» («Η αμερικανική ασθένεια») του Μισέλ Κροζιέ προσφέρει την οπτική ενός απογοητευμένου πρώην «ατλαντιστή» για μια Αμερική που κυριαρχείται από τις αφαιρέσεις του Διαφωτισμού: τον ηθικό μανιχαϊσμό, το «παραλήρημα της διαδικασίας» και μια «δημοκρατία των δικαστών» στη θέση των πολιτικών ηγετών. Το έργο «Le complexe de Narcisse» («Το σύμπλεγμα του Νάρκισσου») του Κρίστοφερ Λας —η γαλλική έκδοση του βιβλίου «The Culture of Narcissism» («Η κουλτούρα του ναρκισσισμού»)— προσθέτει μια διάγνωση του φιλελεύθερου ατομικισμού που έχει φτάσει στα άκρα του, ενώ ο Ζαν-Πωλ Ντολέ προτείνει μια χαϊντεγκεριανή ανάγνωση της Αμερικής ως μιας «κλιματιζόμενης κόλασης». Και οι τρεις συγκλίνουν σε ένα σημείο: οι Ηνωμένες Πολιτείες ζουν σε ένα διαρκές «παρόν», αποκομμένες από την ιστορική συνέχεια, και ως εκ τούτου αντιλαμβάνονται την ιστορία των άλλων λαών απλώς ως υπανάπτυξη. Στις τελευταίες παραγράφους, το κείμενο στρέφει το βλέμμα από την Αμερική στους Γάλλους θαυμαστές της. Ο De Benoist ειρωνεύεται τους Philippe Sollers και Guy Scarpetta, των οποίων το έργο *Éloge du cosmopolitisme* («Εγκώμιο του κοσμοπολιτισμού») εξυμνούσε την «αποφασιστική σύζευξη του μονοθεϊστικού άξονα και του άρριζου κοσμοπολιτισμού». Καταλήγει με το ρητό του Jean Cau, ότι η Ευρώπη θα αποφύγει να γίνει ρωσική αύριο, μόνο αν αρνηθεί να γίνει αμερικανική σήμερα.
Το δοκίμιο αποτελεί μια συνοπτική διατύπωση των δύο συναφών εννοιών που απέδιδε η «Νέα Δεξιά» (Nouvelle Droite) στον όρο «Αμερική». Η μία αφορά μια ιστορική δύναμη, της οποίας τα συμφέροντα —όπως προβλέπει ο De Benoist— είναι αναπόφευκτο να αποκλίνουν «ριζικά» από εκείνα της Ευρώπης. Η άλλη αφορά μια αρχή πολιτισμικού χαρακτήρα: την πιο ολοκληρωμένη μορφή της οικουμενιστικής, εξισωτικής και ατομικιστικής «ιδεολογίας του Εγώ».
Το κείμενο δημοσιεύτηκε αρχικά στο «Le Figaro Magazine» στις 16 Μαΐου 1981. Αναδημοσιεύτηκε στο έργο «Au temps des idéologies «à la mode».
«Ως συνεργάτης συγγραφέας, στην Ιταλία, ενός δοκιμίου με τίτλο «Le mal américain» (H Αμερικάνικη Ασθένεια, 1978), δυσκολεύτηκα να παραμείνω αδιάφορος μπροστά στην κυκλοφορία του βιβλίου του Michel Crozier, το οποίο εκδόθηκε στη Γαλλία με τον ίδιο τίτλο. Πολύ περισσότερο που το βιβλίο αυτό εμφανίζεται την ίδια περίοδο με το έργο του Christopher Lasch, «Le complexe de Narcisse» (Το σύμπλεγμα του Νάρκισσου) — ένα από τα πιο αξιοσημείωτα συγγράμματα που έχουν δημοσιευτεί μέχρι σήμερα για το συγκεκριμένο θέμα. Ο Michel Crozier, διευθυντής του Κέντρου Κοινωνιολογίας των Οργανώσεων στο CNRS, υπήρξε αρχικά ένας «φιλοαμερικανός της Αριστεράς». Ήταν το 1947: η Αμερική είχε το πρόσωπο του Humphrey Bogart. Στη συνέχεια, επέστρεψε αρκετές φορές πέρα από τον Ατλαντικό, κυρίως για να διδάξει. Γνώρισε τον Kennedy, τον ασυνείδητο· τον Johnson, τον δημαγωγό· τον Nixon, τον πονηρό· τον Carter, τον απλοϊκό. Καθώς και τον Ronald Reagan. Ενθουσιώδης στην αρχή, χρειάστηκε τριάντα χρόνια για να χάσει τις ψευδαισθήσεις του.
Ο Crozier διαπιστώνει σήμερα ότι το αμερικανικό πανεπιστήμιο και η αμερικανική νεολαία είναι αποθαρρυμένα, τα συνδικάτα αποπροσανατολισμένα, η οικονομία πλέει ακυβέρνητη, η γνώση υποκαθίσταται όλο και περισσότερο από την απλοποιημένη σκέψη, η πληροφορία πνίγεται κάτω από τις «ειδήσεις» και η «σπείρα της παρακμής» επικρατεί έναντι της «καινοτομίας». «Αυτή η παρακμή», παρατηρεί, «δεν είναι τυχαία. Έχει τις ρίζες της στα ίδια τα θεμέλια της Αμερικής». Η «αμερικανική ασθένεια» αποτελεί κληρονομιά του Διαφωτισμού. Πρόκειται για την ψευδαίσθηση της απεριόριστης προόδου και την πίστη στις άπειρες δυνάμεις του ορθού λόγου — του οποίου η εμπορική αποτελεσματικότητα αποτελεί το καλύτερο παράδειγμα. Με συνέπειες όπως ο ηθικός και πολιτικός Μανιχαϊσμός, η πίστη σε ένα «καθολικό αγαθό» που οφείλει να επεκταθεί σε ολόκληρο τον κόσμο (μέσω της διάδοσης του αμερικανικού τρόπου ζωής) και η αντίληψη ότι το κακό είναι ένα «σφάλμα» το οποίο μπορεί να εξαλειφθεί.
Μια τρομακτική ουτοπία, θεμελιωμένη πάνω σε μια εσφαλμένη ανθρωπολογία (ο άνθρωπος είναι «εκ φύσεως καλός») και σε μια απόλυτη άγνοια της ιστορικής πραγματικότητας. Η ψευδαίσθηση του ορθολογισμού υποβαθμίζει όλες τις μη ποσοτικοποιήσιμες πτυχές της κοινωνικής ζωής. Εδρασμένη σε αφηρημένες αρχές —τη Βίβλο, το Σύνταγμα, την «επιδίωξη της ευτυχίας» (sic)— τις οποίες κανείς δεν τολμά ή δεν είναι σε θέση να αμφισβητήσει, το σύνολο της αμερικανικής πολιτικής βασίζεται στην ιδέα ότι οι «λαμβάνοντες αποφάσεις», διαθέτοντας υψηλότατη τεχνική κατάρτιση, μπορούν να συνθέσουν αντικειμενικά τα υπάρχοντα δεδομένα και να εξάγουν από αυτά τη «βέλτιστη απόφαση». Αλλά με βάση τι αποφασίζουν; Σε σχέση με ποιο εγχείρημα; Στην Αμερική, δεν μπορεί να επικαλεστεί κανείς κάποιο ανώτερο συμφέρον. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, η αμερικανική κοινωνία δεν αλλάζει ποτέ. Ταλαντευόμενη διαρκώς ανάμεσα στον αφελή αισιόδοξο ενθουσιασμό και την ηθική ενοχή, τον αγγελισμό και τον κυνισμό, τον μανιχαϊσμό και την απόλυτη άρνηση του εξωτερικού κόσμου, επιδιώκει πάντοτε το ίδιο όνειρο: μια παγκόσμια δημοκρατία, όπου όλα τα προβλήματα θα επιλύονται μέσω των θεσμικών διαδικασιών, του «αόρατου χεριού» και της αρχής του laissez-faire — μια κοινωνία που διέπεται από τον νομικισμό και την ειρηνιστική αντίληψη, και για την οποία, τελικά, το ιδεώδες της Disneyland παραμένει η πιο σταθερή αξία.
Ένα τέτοιο σύστημα καταλήγει σε αυτό που ο Crozier δεν διστάζει να αποκαλέσει «τρέλα του δικαίου» και «παραλήρημα της διαδικασίας» — τα μόνα μέσα για την επιβολή μιας στοιχειώδους τάξης σε έναν κόσμο που βρίσκεται υπό την κυριαρχία ενός «εξισωτικού παραληρήματος». Ο συγγραφέας του έργου «La société bloquée» (Η μπλοκαρισμένη κοινωνία) καταγγέλλει, επιπλέον, αυτή τη «Δημοκρατία των δικαστών», στην οποία οι συγκεκριμένες ελευθερίες στραγγαλίζονται σταδιακά από έναν σχολαστικό και αφηρημένο νομικισμό. Η τρέχουσα αμερικανική κρίση, υπογραμμίζει περαιτέρω ο Michel Crozier, σηματοδοτεί επίσης την επιστροφή του τραγικού στοιχείου: την αιφνίδια συνειδητοποίηση ότι ο «πλήρης» κόσμος είναι ταυτόχρονα ένας κόσμος πλουραλιστικός, όπου ο άνθρωπος πολύ συχνά καταλήγει να πράττει κάτι διαφορετικό από αυτό που σκόπευε, και όπου η πολιτική —μη μπορώντας να αναζητήσει στήριγμα στην ηθική— καθορίζεται από «ανορθολογικά» συλλογικά εγχειρήματα.
Ξεκινώντας από λιγότερο προσωπικές παρατηρήσεις, ο Christopher Lasch επιβεβαιώνει αυτή τη διάγνωση. Ωστόσο, για να κατονομάσει την πάθηση, χρησιμοποιεί έναν άλλον όρο: πρόκειται για το «Σύμπλεγμα του Νάρκισσου». Αυτός ο ναρκισσισμός εγγράφεται στη λογική του φιλελεύθερου ατομικισμού, ο οποίος έχει οδηγηθεί στα άκρα του. Τούτο μαρτυρούν, μεταξύ άλλων: η απώλεια της συλλογικής συνείδησης, το μίσος για το Κράτος, η φυγή από τα συναισθήματα, η αποσιώπηση του θανάτου και ο φόβος για το μέλλον, η λογοτεχνική μόδα του αυτοβιογραφικού είδους, η διαμόρφωση μιας καθαρά τεχνητής ή εμπορικής «κοινωνικότητας», η άνοδος ενός ανεύθυνου εγωκεντρισμού, η «υπερβολική απουσία» της οικογένειας, καθώς και η λατρεία ενός «αυθορμητισμού» που καταλήγει σε έναν στείρο κομφορμισμό.
Σε μια κοινωνία που διολισθαίνει διαρκώς προς «το ασήμαντο, το φαινόμενο, το άμεσο θεαματικό» (Crozier), ο νέος Νάρκισσος δεν είναι, ο ίδιος, τίποτε περισσότερο από μια εικόνα που προβάλλεται από το σύστημα των σημείων τα οποία τον περιβάλλουν και ανταλλάσσονται μεταξύ τους. «Δεδομένης της πενίας της εσωτερικής του ζωής», γράφει ο Lasch, «ο Νάρκισσος στρέφεται προς τους άλλους προκειμένου να αποκτήσει την αίσθηση ότι υπάρχει». Έχει ανάγκη να αγαπηθεί και να του το εκφράσουν. Είναι υπερευαίσθητος στην κρίση των άλλων, στα αποτελέσματα των δημοσκοπήσεων, στις μεταβολές της κοινής γνώμης — στην «εικόνα» του. Δεν διαθέτει πλέον ούτε τη δύναμη ούτε τη θέληση να υπάρξει αυτόνομα, να έχει εσωτερική ζωή, να επιβληθεί ως ο πρωταγωνιστής ενός έργου που θα είχε γράψει ο ίδιος. Ποτέ άλλοτε η αλλοτρίωση —αν η λέξη αυτή έχει κάποιο νόημα— δεν υπήρξε τόσο έντονη.
Στη ρίζα της «αμερικανικής ασθένειας» —όπως και του «Συμπλέγματος του Νάρκισσου»— εντοπίζεται αυτό που ο Κρίστοφερ Λας αποκαλεί παρακμή της ιστορικής αίσθησης: τη «διάβρωση της αίσθησης ότι ζούμε εντός μιας ιστορικής συνέχειας». Γεννημένη μέσα από μια ρήξη με την Ευρώπη και το παρελθόν της —ρήξη που συμβολιζόταν από την «ορμή προς τη Δύση»—, η Αμερική προσβλέπει στο τέλος της ιστορίας. Ζει σε ένα διαρκές παρόν, σε μια «επικαιρότητα» ολοένα και πιο ασυνάρτητη και ασαφή. Αυτός ο «παροντισμός» συνεπάγεται, με τη σειρά του, την πρωτοκαθεδρία του βραχυπρόθεσμου, γεγονός που ευνοεί τον κατακερματισμό της κοινωνίας (εφόσον δεν υφίσταται μακροπρόθεσμο συλλογικό σχέδιο, ο καθένας έχει συμφέρον να προωθεί στο έπακρο τις άμεσες απαιτήσεις του)· ευνοεί επίσης την εξειδίκευση, καθώς και την αντίστροφη επιλογή των «διαρκώς ανήσυχων» —εκείνων που είναι χωρίς ρίζες από κλίση—, εις βάρος των δημιουργών και των στοχαστών με μεγαλύτερο βάθος.
Το δοκίμιο του Jean-Paul Dollé, «Danser maintenant» (Χόρεψε Τώρα) —ένα έργο διαποτισμένο από την αρχή ως το τέλος από τη σκέψη του Nietzsche και του Heidegger— αποτελεί μια μάλλον ετερόκλητη συλλογή, ένα είδος προσωπικού απολογισμού, όπου συναντάμε μια ανάλυση της αμερικανικής νοοτροπίας η οποία, σε πολλά σημεία, συγκλίνει με τις αναλύσεις των Michel Crozier και Christopher Lasch. Ο Dollé παρατηρεί, επίσης, ότι «η ΕΣΣΔ και οι ΗΠΑ αποτελούν, μέσα από μια φαινομενική αντίθεση, τις δύο όψεις —την εμπρόσθια και την οπίσθια— του ονείρου (που μετατράπηκε σε εφιάλτη) περί της ορθολογικότητας του Διαφωτισμού». Διαπιστώνει και εκείνος ότι η «χώρα της ελευθερίας» είναι, στην πραγματικότητα, ένα είδος «κλιματιζόμενης κόλασης», όπου ο χρόνος έχει καταργηθεί και η οποία εδράζεται στο αιώνιο παρόν της αβέβαιης ταυτότητάς της. Εξ ου και εκείνη η «ρήξη» που οι Αμερικανοί αισθάνονται τόσο συχνά ανάμεσα στον κόσμο στον οποίο ζουν και στα άλλα έθνη: για εκείνους, ο πολιτισμός και ο τρόπος ζωής των άλλων λαών εκλαμβάνονται πάντοτε ως «ξεπερασμένα», «φολκλορικά» ή ακατάληπτα, καθώς κρίνονται υπό το πρίσμα του διαρκούς παρόντος και μιας απόλυτης τεχνικής ορθολογικότητας. «Αυτό που οι άλλοι λαοί βιώνουν ως ιστορία —δηλαδή ως πεπρωμένο—», γράφει πολύ εύστοχα ο Dollé, «οι Αμερικανοί το αντιλαμβάνονται ως υποανάπτυξη».
Σε αντίθεση με όσα έχουν γραφτεί κατά καιρούς, η άφιξη του Ρόναλντ Ρέιγκαν στον Λευκό Οίκο δεν αφαίρεσε τίποτα από την αξία αυτών των παρατηρήσεων — το αντίθετο μάλιστα, καθώς η εκλογή του Ρέιγκαν σφράγισε, κατά μία έννοια, την επιστροφή της Αμερικής στον εαυτό της. Όμως, παραδόξως —ή, ίσως, σημαδιακά—, τη στιγμή ακριβώς που στην Ευρώπη η κοινή γνώμη αρχίζει να αποβάλλει τις ψευδαισθήσεις της για τις Ηνωμένες Πολιτείες, ένα τμήμα της διανοούμενης Αριστεράς —το οποίο, είναι αλήθεια, έχει γαλουχηθεί από παιδική ηλικία στη «δυτική αμερικανόσφαιρα»— ανακαλύπτει ότι τρέφει βαθιές συγγένειες με τη χώρα αυτή.
Το 1977, ένα τεύχος της επιθεώρησης «Tel Quel» έδωσε το σύνθημα της εκκίνησης. Ο διευθυντής της, Philippe Sollers —πρώην συνοδοιπόρος του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, ο οποίος επί Ιωάννη Παύλου Β΄ πέρασε από τον μαοϊσμό στον πολωνικό καθολικισμό— μας δηλώνει τώρα ότι αισθάνεται Αγγλοσάξονας, μονοθεϊστής και λακανικός. Μάλιστα, διευκρινίζει πως θα ήθελε «να έχει ένα αγγλικό διαβατήριο» («Le Matin», 15 Ιανουαρίου 1981). Σίγουρα δεν είμαι εγώ εκείνος που θα του το αρνηθεί! Ο Guy Scarpetta, αναπτύσσοντας ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε στο «Art Press International» (Μάρτιος 1979), δημοσιεύει με τη σειρά του έναν «Έπαινο του κοσμοπολιτισμού» («Éloge du cosmopolitisme») —φτιαγμένο από ψίχουλα που έπεσαν από το τραπέζι του B. H. Lévy—, στον οποίο η Αμερική παρουσιάζεται, επίσης, ως το αιώνιο καταφύγιο για όλους εκείνους που σκοπεύουν να ξεφύγουν —η φράση επαναλαμβάνεται ακούραστα— από τον «ιδεολογικό μηχανισμό της ύπαρξης που διαθέτει ρίζες». Στην αμερικανική κοινωνία, η οποία ανέχεται τα πάντα αλλά δεν σέβεται τίποτα, ο Guy Scarpetta νιώθει σαν το ψάρι στο νερό. Ενθουσιασμένος από το «μικρό μήκος κύματος» της ιστορίας των Ηνωμένων Πολιτειών, μας περιγράφει τη «μέθη» που τον καταλαμβάνει όταν φτάνει στη Νέα Υόρκη, την «ευτυχία της εξορίας» του, τη χαρά του να παρατηρεί ότι, όσον αφορά την εξάλειψη των ριζοβόλων πολιτισμών, οι πολυεθνικές της Wall Street πετυχαίνουν εκεί όπου ο Μαρξ απέτυχε. Και συνεχίζει κηρύττοντας την «αποφασιστική σύζευξη του μονοθεϊστικού άξονα και του κοσμοπολίτικου ξεριζωμού» (μια ενδιαφέρουσα σύζευξη, πράγματι). Και τάσσεται υπέρ του αποικισμού των συνειδήσεων από την αιώνια Αμερική. (Άλλωστε, όπως λέει, «η ίδια η έννοια μιας ριζωμένης λαϊκής κουλτούρας είναι κάτι που πρέπει να πιάνεις μόνο με τσιμπίδα».) Αυτό, όπως φαίνεται, είναι το μυστικό της «νεωτερικότητας».
Νεωτερικότητα; «Η πρωτοπορία που σήμερα αξιώνει να είναι τέτοια, θα αποτελεί την οπισθοφυλακή του αύριο», απάντησε πρόσφατα η Marguerite Yourcenar. Στην πραγματικότητα, όπως έχει γράψει ο Jean Baudrillard, σήμερα τίποτα δεν είναι πλέον νεωτερικό. Όλα είναι απλώς «τρέχοντα» (actual). Και ακριβώς εδώ έγκειται το δράμα. Το να αποσυνδέσεις το παρόν από το παρελθόν σημαίνει να αποκληρώσεις το μέλλον: θα μπορούσε άραγε μια καινοτομία χωρίς ρίζες να είναι όντως καινούργια; Όσο για τη νεωτερικότητα που οραματίζεται ο Scarpetta, αυτή παραπέμπει μάλλον στον «Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο» του Χάξλεϋ και στο «1984» του Όργουελ.
Ο κοσμοπολιτισμός μπορεί να αποτελεί μια νοητική στάση, όχι μια απτή πραγματικότητα. Το να αλλάξει κανείς χώρα σημαίνει, εντούτοις, ότι εξακολουθεί να βρίσκεται σε κάποια χώρα. Το να αλλάξει κανείς υπηκοότητα —ακόμη και να αλλάζει κάθε χρόνο— σημαίνει, εντούτοις, ότι απλώς μεταβαίνει από τη μία υπηκοότητα στην άλλη. Μπορεί, λοιπόν, να αναρωτηθεί κανείς αν ένα έργο όπως αυτό του Scarpetta —το οποίο, αν και συμβάλλει αναμφισβήτητα στη διασάφηση της συζήτησης, αποσκοπεί ίσως κυρίως στο να μας κάνει να αποδεχτούμε μια περαιτέρω υποτέλεια— εμφανίζεται σε μια συγκυρία κατά την οποία γίνεται όλο και πιο σαφές, μέρα με τη μέρα, ότι τα ευρωπαϊκά και τα αμερικανικά συμφέροντα είναι, μακροπρόθεσμα, καταδικασμένα να αποκλίνουν ριζικά. Όπως είπε ο Jean Cau: «Στο πλαίσιο της αποικιοκρατίας, ο μόνος τρόπος για να μην είμαστε Ρώσοι αύριο είναι να μην είμαστε Αμερικανοί σήμερα» (Pourquoi la France, Table ronde, 1975)».
