Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία ενός έθνους όπου η γεωμετρία των αριθμών καταλύεται από το μέγεθος της ψυχής. Τον Αύγουστο του 1974, στο μαρτυρικό νησί της Κύπρου, γράφτηκε μια από τις πιο ένδοξες και συνάμα τραγικές σελίδες του σύγχρονου Ελληνισμού. Εκεί, στο στρατόπεδο της ΕΛΔΥΚ, στον Γερόλακκο της Λευκωσίας, μια χούφτα ανδρών αρνήθηκε να συνθηκολογήσει με το μοιραίο. Κοίταξαν κατάματα τον θάνατο και επέλεξαν τον δρόμο της τιμής, περνώντας απευθείας στο πάνθεον των ηρώων. Κατά τη δεύτερη φάση της τουρκικής εισβολής, τον «Αττίλα ΙΙ», το στρατόπεδο της ΕΛΔΥΚ αποτέλεσε τον κύριο αντικειμενικό σκοπό των εισβολέων. Η αναλογία των δυνάμεων προκαλεί δέος, καθώς περίπου 318 Έλληνες μαχητές, απομονωμένοι και ουσιαστικά αβοήθητοι, κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν μια πολλαπλάσια τουρκική δύναμη, η οποία υποστηριζόταν από βαριά άρματα μάχης, καταιγιστικό πυροβολικό και αεροπορική υπεροχή. Από τις 14 έως τις 16 Αυγούστου η κυπριακή γη σείστηκε συθέμελα. Υπό την ψύχραιμη και ακλόνητη ηγεσία του Αντισυνταγματάρχη Παναγιώτη Σταυρουλόπουλου, οι υπερασπιστές του στρατοπέδου μετέτρεψαν κάθε σπιθαμή εδάφους σε γραμμή άμυνας. Χωρίς την αεροπορική κάλυψη που θα μπορούσε να αλλάξει τα δεδομένα και με τις ενισχύσεις που περίμεναν να μην φτάνουν, οι στρατιώτες της ΕΛΔΥΚ βρέθηκαν να πολεμούν μέσα σε έναν πραγματικό όλεθρο, απέναντι σε έναν εχθρό συντριπτικά ανώτερο σε αριθμούς και μέσα.
Και εδώ αρχίζουν τα ερωτήματα που δεν πρέπει να σβήσουν μέσα στον χρόνο. Γιατί αυτοί οι άνθρωποι έμειναν τόσο μόνοι; Πού ήταν η ελληνική πολιτική και στρατιωτική ηγεσία όταν οι άνδρες της ΕΛΔΥΚ έδιναν την ύστατη μάχη τους; Γιατί οι εκκλήσεις για βοήθεια δεν είχαν την ανταπόκριση που περίμεναν οι υπερασπιστές του στρατοπέδου; Ποιες αποφάσεις λαμβάνονταν στην Αθήνα την ώρα που οι στρατιώτες έδιναν μάχη μέσα στα χαρακώματα; Ήταν αδυναμία, φόβος, λανθασμένος υπολογισμός, πολιτική ατολμία ή κάτι βαθύτερο; Η Ιστορία οφείλει να εξετάσει αυτά τα ερωτήματα χωρίς φόβο, αλλά και χωρίς εύκολες απλουστεύσεις. Γιατί πίσω από τις αποφάσεις των επιτελείων και των πολιτικών γραφείων υπήρχαν άνθρωποι. Άνθρωποι που περίμεναν βοήθεια, άνθρωποι που πολεμούσαν και άνθρωποι που τελικά έπεσαν. Η μαρτυρία του ίδιου του Παναγιώτη Σταυρουλόπουλου αποκτά γι' αυτό ιδιαίτερη βαρύτητα. Όπως περιγράφει αργότερα τη στιγμή κατά την οποία οι τουρκικές δυνάμεις κατάφεραν να διασπάσουν την άμυνα, οι άνδρες του συνέχισαν να πολεμούν μέχρι την τελευταία τους πνοή:
«Όταν διατάχθηκε η οπισθοχώρηση, η κατάσταση ήταν πλέον δραματική. Βλέπαμε τα εχθρικά άρματα να ισοπεδώνουν τα χαρακώματα. Οι άνδρες μου όμως δεν έτρεχαν να σωθούν. Πολεμούσαν μέχρι την τελευταία τους πνοή. Φώναζαν "Για την Ελλάδα, ρε γαμώτο!" και ορμούσαν με τις λόγχες. Εμείς στην Κύπρο δεν ηττηθήκαμε από τον εχθρό...προδοθήκαμε από εκείνους που μας άφησαν μόνους».
Πηγή: Παναγιώτης Β. Σταυρουλόπουλος, Το Χρονικό της Μάχης της ΕΛ.ΔΥ.Κ. 14-16/8/1974.
Οι μαρτυρίες των επιζώντων μεταφέρουν την πραγματική εικόνα εκείνων των ωρών. Ένας ακόμη επιζών, πολεμώντας μέσα στα χαρακώματα της πρώτης γραμμής, μεταφέρει την απόλυτη φρίκη της σώμα με σώμα μάχης:
«Το πυροβολικό μας είχε τυφλώσει, το χώμα είχε γίνει κόκκινο από το αίμα των συντρόφων μας. Θυμάμαι έναν λοχία δίπλα μου, με κομμένο το χέρι, να συνεχίζει να γεμίζει το όπλο με το άλλο και να πυροβολεί. Όταν τελείωσαν οι σφαίρες, βγήκαμε με τα μαχαίρια. Δεν υπήρχε φόβος πια, μόνο μια λυσσαλέα επιθυμία να πάρουμε όσους περισσότερους μπορούσαμε μαζί μας. Κοιτάζαμε τον ουρανό ψάχνοντας την ελληνική αεροπορία, αλλά δεν ήρθε ποτέ. Ήμασταν μόνοι μας, εμείς και η Ιστορία».
Πηγή: Αθανάσιος Χρυσάφης, Οι άγνωστοι στρατιώτες της ΕΛΔΥΚ.
Μέσα σε αυτή την πύρινη κόλαση η μορφή του Λοχαγού Μηχανικού Σωτήρη Σταυριανάκου υψώθηκε ως αιώνιο σύμβολο ανδρείας. Ο Σταυριανάκος είχε ήδη πάρει μετάθεση για την Ελλάδα, αλλά αρνήθηκε να εγκαταλείψει την Κύπρο, λέγοντας στη γυναίκα του: «Δεν μπορώ να αφήσω τα μεγάλα μου παιδιά», εννοώντας τους κληρωτούς στρατιώτες του.
Στις 16 Αυγούστου, επικεφαλής μιας μικρής δύναμης στο στρατηγικό Ύψωμα Β΄, ανέλαβε το βάρος της τουρκικής κύριας επίθεσης. Όταν η θέση του περικυκλώθηκε από εχθρικά άρματα μάχης, ο Σταυριανάκος δεν οπισθοχώρησε. Με αστείρευτο θάρρος βγήκε όρθιος από το χαράκωμα και επιτέθηκε, προσπαθώντας να εξουδετερώσει τον πολυβολητή ενός τουρκικού άρματος. Χρειάστηκε η απευθείας βολή του πυροβόλου ενός άρματος για να κοπεί το νήμα της ζωής αυτού του μεγάλου Λάκωνα ήρωα, ο οποίος έπεσε μαχόμενος μέχρι την τελευταία του πνοή. Η θυσία του αποτελεί μία από τις πιο συγκλονιστικές σελίδες της μάχης της ΕΛΔΥΚ και συμπυκνώνει το μεγαλείο εκείνων των ανθρώπων που δεν εγκατέλειψαν τους συμπολεμιστές τους ακόμη και όταν όλα έδειχναν ότι η μάχη είχε χαθεί.
Πηγή: Αρχείο Πεσόντων ΓΕΣ / Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού.
Το μεσημέρι της 16ης Αυγούστου το στρατόπεδο είχε μετατραπεί σε έναν απέραντο σωρό από ερείπια και στάχτη. Οι απώλειες της ΕΛΔΥΚ ήταν βαρύτατες. Δεκάδες αξιωματικοί και οπλίτες έπεσαν ηρωικά μαχόμενοι, ενώ για δεκαετίες η λίστα των αγνοουμένων παρέμενε μια ανοιχτή πληγή για τις οικογένειές τους στην Ελλάδα. Η θυσία τους όμως δεν μπορεί να μετρηθεί μόνο με τον αριθμό των νεκρών. Η αντίσταση των υπερασπιστών του Γερόλακκου καθυστέρησε την τουρκική προέλαση και δυσχέρανε τα σχέδια του αντιπάλου σε μια κρίσιμη στιγμή της εισβολής. Οι «300» της ΕΛΔΥΚ έγιναν σύμβολο μιας μάχης όπου η αριθμητική υπεροχή συγκρούστηκε με την αποφασιστικότητα ανθρώπων που γνώριζαν ότι οι πιθανότητες επιβίωσής τους ήταν ελάχιστες. Κι όμως έμειναν. Πολέμησαν. Και πολλοί από αυτούς δεν έφυγαν ποτέ.
Η μάχη της ΕΛΔΥΚ το 1974 υπερβαίνει τα στενά όρια μιας στρατιωτικής αναμέτρησης και αποκτά βαθιά εθνική και υπαρξιακή σημασία για τον Ελληνισμό. Σε μια περίοδο κατά την οποία η τότε πολιτική και στρατιωτική ηγεσία φάνηκε κατώτερη των περιστάσεων, ο απλός Έλληνας φαντάρος της πρώτης γραμμής κράτησε ψηλά την τιμή των ελληνικών όπλων. Και ακριβώς γι' αυτό η μνήμη των πεσόντων δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να κλείσει η συζήτηση, αλλά για να ανοίξει. Η θυσία τους επιβάλλει να ρωτήσουμε τι πραγματικά συνέβη το καλοκαίρι του 1974, γιατί η Κύπρος βρέθηκε τόσο απομονωμένη, γιατί οι άνδρες της ΕΛΔΥΚ πολέμησαν με τόσο περιορισμένη υποστήριξη και ποιες αποφάσεις είχαν ληφθεί από εκείνους που βρίσκονταν μακριά από τα χαρακώματα. Δεν είναι προσβολή προς τους νεκρούς να αναζητούμε απαντήσεις. Τουναντίον είναι υποχρέωση απέναντί τους. Γιατί εκείνοι έκαναν το καθήκον τους. Το ερώτημα είναι αν το έκαναν και εκείνοι που είχαν την ευθύνη να τους στηρίξουν.
Σήμερα, οι πολιτικοί μπορούν να εκφωνούν πανηγυρικούς λόγους, να καταθέτουν στεφάνια και να διοργανώνουν τελετές μνήμης. Όμως η πραγματική δικαίωση των νεκρών βρίσκεται στην ιστορική μνήμη και στην αναζήτηση της αλήθειας. Η Λευκωσία παραμένει διαιρεμένη και η κατοχή συνεχίζεται. Το αίμα που χύθηκε δεν μπορεί να μετατραπεί σε μια απλή επετειακή αναφορά. Οι ήρωες του 1974 δεν ανήκουν στο παρελθόν. Καθορίζουν το μέλλον και μας υπενθυμίζουν ότι η ελευθερία, η αξιοπρέπεια και η ιστορική μνήμη απαιτούν ευθύνη. Όσο θυμόμαστε τους ανθρώπους που έμειναν εκεί, στα χαρακώματα του Γερόλακκου, και όσο εξακολουθούμε να αναζητούμε την αλήθεια για τις συνθήκες μέσα στις οποίες πολέμησαν και έπεσαν, η θυσία τους θα παραμένει ζωντανή.
Αθάνατοι οι Ήρωες της ΕΛΔΥΚ.
Ανδρέας Γενιάς Πρόεδρος του ΕΠΚ ΙΕΡΟΣ ΛΟΧΟΣ
Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Ελεύθερη Ώρα την Κυριακή 16.8.26
